Şehir Rehberi

Saraybosna El Sanatları

  • #


Yazı: Prof. Sahrudin SARAJCIC*

Saraybosna’da da dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi belli tipteki eski ve geleneksel el sanatları yavaş yavaş ortadan kalkmaktadır. Çünkü bu tür sanatlar ile uğraşmakta olanlar topluma olan vazifelerini yerine getirecek şekilde gerekli fonlamayı sağlayamamakta, yaşamlarına devam edebilmek ve işlerini sürdürebilmek için çoğunlukla kendi olanaklarına dayanmaktadırlar. Saraybosna şehri bölgesinde tarihi olarak sanatın gelişmesi, ilk defa meşhur Kadastro Defteri’nde belirtildiği üzere 1489 yılında teşvik edilmesi ile başlamıştır. Bahse konu edilen bu listeden, mesela demircilik, sabljar, çizme yapımcılığı, saraca cebedzije, halaci gibi mesleklerin ve aynı zamanda mesari, fırıncılık, buzadzije gibi ilk olarak rapor edilen zanaatların ordunun ihtiyaçlarını karşılamak üzere hizmet verdiklerini görmekteyiz.

30 yıl sonra söz konusu zanaatların sayısı iki katından fazlasına çıkmıştır. 1528-1536 yılları arasında defterde 19 yeni meslekten bahsedilmektedir ve bunlara nalbantlık, nalbanti, nalcadzije, bravar, dundteri, doğramacılık, ašcije, mutabdzije, bakırcılık, gümüş işleri, papudzije vs. dâhildir.

Zanaatların daha da gelişmesi ile XVII. yüzyılın başlarında çan kulesi yapımcılığı, kantardzije, sahadzije, jorgandzije, abadzije, cešljari gibi XIX. yüzyılın sonlarında sayıları toplamda 70’e ulaşacak şekilde farklı zanaatlar oluşmuş ve bunlar aralarında 400 farklı ürünün üretilmesini sağlarken içlerinde en fazla sayıda ürüne sahip olanlar saraca pirinç işçiliği, kazaza ve demircilik meslekleridir.
Endüstrilerin ve piyasaların süregelen gelişmeleri ve yirminci yüzyıldaki modernleşme ile bazı zanaatlar tamamen ortadan kalkmış ve varlıklarını sürdürmeye devam edenler ise piyasa taleplerine uyum sağlamak üzere zaman içinde adapte olmuşlardır. Bu açıdan, yeni zanaatların yeni piyasa koşullarına uyarlandığını, modernleştiğini ve bu şekilde piyasada rekabetin arttığını görmekteyiz.

Küreselleşme süreçlerinin baskısı altında ve son zamanlardaki liberal ithalat politikalarının liderliğinde, yeni el sanatlarının ortaya çıktığını görmekteyiz. Mesela modern cipelarski sanatı, terzicilik, daha sonra kovinsko- çevirme, elektro-instalaterski ve üretimi ile hizmet aralığı genellikle geleneksel el sanatları üretiminin dar kapsamını aşan muhtelif mekanik işlerdir.

Bunların birçoğu önem arz eden sektörler olmakla beraber, Saraybosna şehri bölgesinde el sanatları faaliyetlerinin teşviki ve geliştirilmesi ile ilgili süreç şehrin ekonomik kalkınmasında önemli rol oynamış ve konumu üzerinde etkili olmuştur.

Elde edilen ilk sonuçlardan bir tanesi, piyasanın küçülmesidir. Artan ithalat, el sanatlarının halihazırda kompleks olan durumunu daha da kötüleştirmiştir. Zanaatlardan elde edilen üretim büyük bir düşüş yaşamış ve bu işsiz kalan el sanatlarından geçimini sağlayanların sayısını artırmış ve ticari mesleklerin sonlanmasına neden olmuştur.

Burada hatırlamamız gereken husus Saraybosna'daki ticari hizmetler ve ticaretin uzun süredir devam etmekte olan bir geleneğe dayandığı, şehrin genel ekonomik hayatının önemli ve ayrılmaz bir parçasını oluşturduğudur. Burada kayda değer bir husus, el sanatlarının korunması ve geliştirilmesi, sadece ekonomik önem taşıması nedeni ile değil, eski ve geleneksel zanaatların muhafaza edilmesi sureti ile Saraybosna şehri, Bosna ve Hersek'in kültürel ve tarihi mirasının da muhafaza edilmesi mümkün olduğu için sağlanmalıdır.
Saraybosna şehri hâlâ sanatlarının korunması, teşvik edilmesi ve geliştirilmesi ile ilgili olarak problemler yaşı- yor olmasına rağmen, Saraybosna'nın sosyalizm zamanında şanslı olduğunu ve bu dönemde özel inisiyatifini ve girişimci ruhunu muhafaza etmeyi başardığını söyleyebiliriz. Birçok girişimci, belli bir tipte sanat faaliyeti ve zanaatçılığa başlamak için kuruluşlar oluşturmuşlardır.

2007 yılında Saraybosna şehri için Federal İstatistik Bürosu tarafından sunulan mevcut resmi verilere göre toplamda 8.745 kayıtlı gerçek kişi – zanaatkar mevcuttur ve bunlardan kayıtlı olan 4.127'si veya Saraybosna kantonunun toplam sayısının % 97'si şehirde imalat ve sanat hizmetleri alanlarında iştigal etmektedir.

El Sanatlarında Durum

Saraybosna şehrindeki ticari faaliyetleri tipleri açısından gözlemlersek, söz konusu faaliyetlerin toplam % 30'unun sanat üretici faaliyetler ile ilgili olduğunu görebiliriz. 2007 yılında Saraybosna şehri için mevcut olan veriye göre 4.127 adet zanaatkar kayıtlıdır ve ilgili belediyelerin bu sayıdaki payı aşağıda belirtildiği şekildedir: (Kaynak: İstatistik Ajansı, BiH, Saraybosna, 2008)

Bölgede kayıtlı bulunan zanaatkarlar ve birlik temsilcileri ile gerçekleştirilen temaslar sonucunda çoğunun çok iyi bir finansal durumda olmadığı ortaya çıkmıştır. Bu özellikle devam etmesi ve ilaveten gelişmesinin şüpheli olduğu sanat faaliyetleri için geçerlidir çünkü gittikçe azalan sayıda genç insan bu faaliyetlere ilgi göstermektedir.

Belli tipteki eski ve geleneksel el sanatları yavaş yavaş ortadan kalkmaktadır çünkü bu tür sanatlar ile uğraşmakta olanlar topluma olan vazifelerini yerine getirecek şekilde gerekli fonlamayı sağlayamamakta, yaşamlarına devam edebilmek ve işlerini sürdürebilmek için çoğunlukla kendi olanaklarına dayanmaktadırlar. Bahse konu edilen bu sebeplerle el sanatları ve sanat üretim faaliyetlerinin yönlendirilmesini klasik ticari faaliyetler arasına koyabiliriz.

Bu açıdan, ticaret üzerine olan kanundan yola çıkarak kanunlar ve tüzüklerin oluşturulmasını amaçlayan faaliyetlerin yanı sıra kanton bakanlığının şehirler ve belediyeler ile işbirliği halinde muhtelif şekillerde yardım etmek üzere faaliyette bulunması, imalat ve hizmet sanatlarının yeniden canlandırılması, geliştirilmesine katkıda bulunması, bu esnada eski geleneksel sanat dallarına teşvik sağlamaya özellikle dikkat etmesi gereklidir.

Saraybosna şehri bölgesinde bağımsız sanatçıların çalışma koşullarının korunması ve daha iyi hale getirilmesini desteklemek üzere, devletin daha yüksek seviyeleri ile işbirliği halinde belli bazı telekomünikasyon maliyetleri, elektrik kullanımı için sübvansiyonlar sağlanmış, ayrıca daha avantajlı emeklilik ve sağlık ödemeleri temin edilmiştir.

Ayrıca Saraybosna kantonunda, mevcut vergilendirme üzerine olan ve bütçe açığı ve ticari faaliyetleri düzenleyen kanun, düşük kümülatif vergi ödemesi getirmekte ve bu şekilde defter tutma yükümlülüğünden, alışveriş yapmaktan kaçınmalarını mümkün kılmakta, daha dezavantajlı durumlara düşmelerini engellemektedir.
El sanatlarına tanınan ikinci teşvik kesimi “Geleneksel El Sanatları ve Eski Ticari Zanaatlerin Korunması ve Geliştirilmesi İçin Sübvansiyon Fonları Üzerindeki Hakların Kullanılmasına Dair Kararname”nin hükümleri uyarınca geliştirilmiştir. (20/06, 4 / 07 ve 17 / 07 sayılı Saraybosna Kantonu Resmi Gazetesi) Bahse konu edilen teşvikler yıllık olarak verilmektedir ve bunlar sicile kayıtlı olan profesyonel kişiler için 1.500 KM (veya 750 Euro) bedelinde mali bağışlar olup kamuya açık ödeme duyuruları ile yapılmaktadır.

Onaylanmış bireysel oranlar 2007 yılında 66 kullanıcı ve 2008 yılında 119 zanaatkar olmak üzere yaklaşık olarak 170 kişiye finansal yardım sağlamayı öngörmektedir. Tahsis edilen fonlar genel olarak mevcut finansal problemlerin çözülmesine yöneliktir mesela malzemeler, hammaddeler ve diğer ek masrafların karşılanmasında kullanılması gibi…

2007 yılında Saraybosna kantonu hükümetinin temin ettiği bu fonlara ilaveten, beş birlik bireysel ticari faaliyetlerin yeniden canlandırılmasına yönelik projeleri hedefleyen 22.000 KM sağlamışlardır. Saraybosna şehrinde mevcut el sanatlarının durumu, hâlihazırda belirtilen ekonomik problemlere ilaveten, ayrıca belli derecede kurumsal ve yapısal uyumsuzluklar ile karakterize olmaktadır.

2005 yılında Saraybosna kantonu hükümetinin kararı ile Saraybosna El Sanatları Odası oluşturulmuş ve odanın kurucuları, yine Saraybosna Zanaatkârları Birliği ile kayıtlı bulunmaktadır. Bununla birlikte odanın kurucularının farklı davranış biçimleri nedeni ile Saraybosna'da halen üyelerinin menfaatlerini ve haklarını korumak için bir katalist olarak hareket edememekte, ticari faaliyetlerin ilaveten geliştirilmesi ve teşvikine çok fazla katkıda bulunamamaktadır.

Ayrıca Saraybosna'da el sanatları işindeki ilişkilerin daha etkin bir şekilde düzenlenmesinde karşılaşılan bir diğer problem de el sanatları birliklerinin fonlanmasında karşılaşılan sorundur. (Üyelik aidatı olarak zorunlu bir ödeme yoktur). Bunun yanı sıra odaya mesela ustaların sınavları ve uzman niteliklerinin sınanmasına dair gerekli kamu yetkileri tanınmamıştır.

Yeni kanunun FBIH seviyesinde kabul edilmesi ile bu planda belli bazı değişikliklerin olması beklenebilir. Söz konusu kanunun oda için üyelik ücretlerini düzenlemesi ve ayrıca fonlamanın kaynakları ve yollarının sağlanması ile ilgili düzenlemeler getirmesi beklenmektedir.

Bu anlamda, belediye sınırları içerisinde zanaatkârların/ el işi ustalarının kaydedilmesinden önce organizasyonun, üyelerinin pozisyonlarını ve operasyonlarını Saraybosna şehrinde önemli ekonomik sektörlerde daha iyi hale getirmeye yönelik uygun politikaları uygulamak üzere belli bazı ihtiyaçlarının karşılanması gerektiği açıktır.
Saraybosna şehrinde resmi olarak kayıtlı olan birliklerin çalışmalarından elde edilen görüşlere göre, zanaatkârların hakları ve menfaatlerinin korunmasında en etkin dört adet mevcut birlik bulunmaktadır ve bunlar şu şekildedir:
  • Saraybosna Eski Ticaretler Birliği; bahse konu edilen birlik 60 farklı meslekten 270 üyeye haizdir.
  • Geleneksel El Sanatları Esnafları Birliği diğer taraftan 35 üyeye sahiptir.
  • "Bağımsız Zanaatkârlar Genel Birliği" Saraybosna kantonu bölgesinden yaklaşık olarak 2.200 üyeye sahiptir.
  • Ticari Alan Kullanıcılarının Haklarını Koruma Birliği diğer bir deyişle "OBRTNIK".
Bahse konu edilen bu birliklere ilaveten, Bašcaršije, USAID 2007 yılında bölgede bulunan bağımsız zanaatkârların desteklenmesi için bir proje başlatmıştır; “Gelişmiş Ticari Faaliyetler Bölgesi – Bašcaršija”. Bu birliğin üyeleri, mevcut zanaatkârlar birliklerinin temsilcilerinin yanı sıra belediyelerde ve kantonlardaki ilgili kuruluşların temsilcileridir.

Birliğin başlıca amaçları gerekli özelliklere sahip ortamın yaratılması, Bašcaršija bölgesinde genel ticari çekiciliğin artırılması ve bunun yanı sıra, belediye, şehir, kanton ve devlet seviyesinde birlikler ve kuruluşlar arasındaki koordinasyonun, iş birliğinin daha iyi hale getirilmesidir.

Birliklerin birbirlerinden ayrı bir mevcudiyete sahip oldukları ve fonksiyonlarını ayrı ayrı gerçekleştirdiklerini göz önünde bulundurarak, bunların temsilcileri devletin farklı seviyelerinden (belediye, şehir, Saraybosna, federasyon) kısmi olarak finansal destek almakta ve bu şekilde işçilik maliyetlerini karşılarken ticari fuarlara ve benzeri etkinliklere ve teşviklere katılmakta söz konusu mali desteği kullanmaktadırlar.

Saraybosna geleneksel folk sanatlarını, bütçede özel bir pozisyon öngörmüş bulunan platformda tanımlanan objektifler uyarınca korumak ve teşvik etmek zorundadır. Söz konusu bütçe aracılığı ile birlikler tarafından teklif edilen belli projeler için finansal destek sağlanmakta, mesela zanaatkârların promosyonel etkinliklere katılımları, bilgisayar ekipmanını satın almaları, broşür bastırmaları ve hediyelik kalemleri satın almaları desteklenmektedir. Bu şekilde zanaatkârların istihdamı ve çalışması, el sanatlarının devamı ve korunması için son derece önemli olduğu şekilde yeni ustaların eğitilmesinde biraz da olsa daha avantajlı koşullar oluşturulmakla beraber, yerel ekonominin önemli bir kesimini oluşturan bu iş alanı, muhtelif problemler ile karşı karşıyadır ve bazıları özellikle aşağıda belirtildiği şekildedir:
  • Faaliyetleri gerçekleştirmek için ticari tesislerin elde edilmesi,
  • Yeni usta zanaatkârlar istihdam etmek için yeterli fonların olmaması,
  • Saraybosna kantonu seviyesinde resmi kayıt mekanizmasının olmaması,
  • Diğer ülkelerden ithal edilen hediyelik eşya satışlarının haksız rekabet oluşturacak şekilde büyümesi (özellikle Türkiye Cumhuriyeti ve Çin Halk Cumhuriyetleri’nden).

    Bahse konu edilen problemlere değinmede, ilgili kuruluşların sistematik bir yaklaşımının olmaması, bazı geleneksel mesleklere gençlerin ilgisizliğine sebep olmakta, bu da eski ve geleneksel el sanatlarının yavaş yavaş ortadan kaybolmasına neden olmaktadır. Bahse konu edilen problemler ve el sanatlarında belirtilen durumun ışığında Saraybosna geleneksel el sanatlarının korunması ve geliştirilmesi için gereken koşulların oluşturulmasında aktif rol alacaktır.



Mesela:

  • Ticaretler üzerine olan kanundan yola çıkarak, devletin diğer seviyelerinin yetkisi altında yönetmeliklerin ve diğer düzenlemelerin geliştirilmesi için faaliyetlere başlanması,
  • Saraybosna'da kayıtlı olan zanaatkârların istihdam koşullarını daha iyi hale getirmek için gelecek bütçelerde teşvik fonlarının planlanması,
  • Belli ticaret-hizmet sektörlerinde yaz sezonunda daha esnek çalışma saatlerinin getirilmesi ve bu şekilde şehrin sunduklarının kalitesini artırmak ve aynı zamanda daha fazla gelir elde etmek,
  • Fuarlar ve diğer benzeri etkinliklerde imalat hizmetlerinin teşvik edilmesi,
  • Kardeş şehirler ile işbirliğinin teşvik edilmesi ve ekonomik ve girişimci planlama deneyimlerinin paylaşılması.


*Saraybosna Yerel Çalışmalar ve Kalkınmadan Sorumlu Belediye Başkan Yardımcısı

İSMEK El Sanatları Dergisi 12 İNDİR

Bu yazı 816 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK