El işi

Malatya’nın Folklorunu Geleceğe, ‘Aşhan Bacı’ Bebekleri Taşıyacak

  • #


Yazı: Emine UÇAK ERDOĞAN

Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde farklı malzemelerden oyuncak bebekler yapılmış tarih boyunca. Yakın zamana kadar ulaşan bu yöresel el sanatlarının pek çoğu, bugünkü küresel oyuncak sektörünün elektronik bebeklerine yenilmiş durumda. Malatya yöresine ait giyim ve yaşayışı ifade eden ‘Aşhan Bacı’ oyuncak bebekler, bu yenilgiyi kabul etmeyip yenilenerek var olma savaşı veriyor. Bu çabasında hatırı sayılır bir mesafe de kat etmiş durumda…
Yaşamın acemice bir taklididir evcilik oyunu. Evcilik oynayarak, anne babasında gördüğü ev düzeni içindeki rol paylaşımını taklit eder çocuklar. Erkek çocuklar evin reisi olur bu paylaşımda, kız çocukları da anne. Gölge misafirler ağırlanır, adı var kendi yok birbirinden nefis yemekler pişirilir, hasta olunca doktora gidilir, alışverişe çıkılır, küsülür, barışılır, komşuluk ilişkileri sağlanır, kısacası hayatın akışında ne var ise birkaç çocuk bir araya geldiğinde oynanan evcilik oyununda o olur. Evcilik oyununda her kız çocuğu anne, her erkek çocuk baba olur. Hal böyle olunca oyuncak bebek, oyunun başat unsuru haline gelir.

Oyuncak bebeğin ilk olarak ne zaman yapıldığını kimse bilmiyor. Mısır mezarlarında da İsa’dan Önce (İ.Ö.) 3 bin ile 2 bin yılları arasında yapılmış bebekler bulunmuştur. Düz tahta parçalarından oyulmuş, geometrik desenlerle süslü bu bebeklere tahta boncuklar ya da kil şeritlerden saçlar takılmıştı. Eski Yunan ve Roma’da da çocukların gerçeğe uygun ve ustaca yapılmış bebekleri vardı. Eski dönemlerde bebekler kil, taş, kemik, tahta, meyve, fındık, mısır başağı yaprakları, mısır koçanı ya da sukabağı gibi doğal maddelerden yapılırdı. Bebek yapımında kullanılan en eski maddelerden biri, insan ya da hayvan vücudunun biçimini en doğal biçimde verebilen ağaç kökü ya da dalıdır. 19. yüzyıl başlarında, bebeklerin başları ya porselenden ya da sırsız seramikten yapılıyordu. Gövdeler ise kösele kaplı tahtadan ya da talaş doldurulmuş köseledendi. 19. yüzyılda kolları ve bacakları hareketli, başları dönen, gözleri oynayan, sesli ve yürüyen bebekler piyasaya çıktı. Kâğıt, bez ve sünger bebekler de hızla yayıldı.


Aşhan Bacı Yün Eğiriyor, Yorgan Dikiyor

Bugün bütün dünyada çocukların özellikle de kız çocuklarının en büyük eğlencesi bebeklerle oynamaktır. Bazı ülkelerde evde yapılan ve o bölgenin kültürünü yansıtan bebekler yeğlenmektedir. Örneğin Kore’de çocuklar bebeklerini bambu sopalarından, saçlarını da otlardan yaparlar.

Anadolu’da da durum böyleydi eskiden. Hemen her yörede folklorik özellikleri yansıtan bez bebekler yapılmaktaydı. Bir başka deyişle Anadolu’daki yaşam ve giyim kültürü bez bebeklerde yaşatılıyordu. Polyester bebeklerin endüstri haline gelmesiyle bez bebekler biraz unutuldu ancak halen bu kültürü yaşatmak için çabalayan zanaatkârlar var.

“Aşhan Bacı” böyle bir arayışın ürünü. Malatya’nın folklorik özellikleri ve özellikle kırsal kesimdeki gündelik hayatı Aşhan Bacı bebekleriyle geniş kesimlere ulaştırılıyor. Bir oyuncak bebek bu kadar önemli bir misyonu üstlenmiş olabilir mi diye tereddüt edenler için Aşhan Bacı bebeklerinin, bir oyuncaktan öte olduğunu belirtmemiz gerekiyor.
Bez bebek ustası Cevdet Bozdağ’ın 1998 yılından beri üretimini yaptığı Aşhan Bacı bebeklerinde kıyafet olarak çoğunlukla Malatya’nın yöresel giysileri kullanılıyor. Ancak aynı zamanda Urfa, Ege gibi başka yörelerin otantik kıyafetlerine de yer verildiği oluyor. Aşhan Bacı bebeklerini benzerlerinden ayıran asıl özellik ise; yaptıkları… Diğer bez bebekler genelde sadece görsel vitrin süsü gibi kullanılırken; Aşhan Bacı bebeklerinin her birinin farklı bir misyonu var; ekmek açan, tandır yakan, yorgan diken, saban süren, yün eğiren bebekler… Malatya’nın olmazsa olmaz gündelik hayatından işleri yapan Aşhan Bacılar da unutulmamış: Analı-kızlı, köfte, pestil, en önemlisi kayısı patiği yapan… Bebeklerin yapımında kalvanizli tel kullanan Cevdet Bozdağ böylelikle istedikleri pozisyonu verebildiklerini anlatıyor.


Ayşehan’dan Aşhan Bacı’ya

Bozdağ’a bebeklere niye Aşhan Bacı isminin verildiğini sorduğumuzda şu cevabı veriyor: “Genellikle bez bebekler yapıldıkları yörelerin isimleriyle anılır ya da en çok kullanılan isimler verilir. Biz de Malatya ve çevresinde sıkça kullanılan Aşhan Bacı isminin uygun olacağını düşündük. Aşhan aslında Ayşehan isminin zaman içinde yöresel ağızlarda değişim geçirmesiyle oluşmuş bir isim.”

Cevdet Beyin hikâyesi de en az Aşhan bebekler kadar ilginç. Asıl mesleği mobilya üreticiliği olan Cevdet Bozdağ, çocukluğundan itibaren el sanatlarına büyük ilgi duymuş. Bu ilgisini bilen bir arkadaşının kendisine hediye ettiği ekmek açan oyuncak bebeği görünce, yöresinin kültürünü yansıtan bir bebek üretmek için harekete geçmiş ve böylece Aşhan Bacı bebekleri ortaya çıkmış.

Bebeklerin ham maddesinden kıyafetlerine kadar bütün detaylarıyla ilgilenen ve estetik bir kaygı güden Cevdet Bozdağ, kullandığı kumaşlara makine nakışıyla Osmanlı desenleri uygulayacak kadar titiz. Aşhan Bacı bebeklerinin kıyafetleri üç ana bölümden oluşuyor: Şalvar, boydan denilen uzun elbise ve oyalı başörtüsü.


Sınırları Aşan İlgi

Aşhan Bacı bebeklerinin bütün aşamalarının atölyede bizzat el işçiliği olarak hazırlandığını belirten Cevdet Bozdağ, aynı zamanda bebek üretiminin Malatya’da bir sektör haline getirilmesine ve üretiminin genç nesillere öğretilmesine de öncelik etmiş.

Bozdağ’ın kendi küçük atölyesinde yaptığı bebeklere sahip çıkan Malatya Belediyesi yetkilileri, belediye bünyesindeki sanat ve eğitim merkezlerinde Aşhan Bacı bebeklerinin üretimi için yetiştirme kursları düzenlemişler. Belediyenin bu girişimi Türkiye çapında belediyelerin katılımıyla düzenlenen sanat ve eğitim projeleri yarışmasında geçtiğimiz yıl birincilik ödülü almış.
Yaklaşık dört yıldan beri belediye bünyesindeki kursta bebek yapımı konusunda usta öğreticilik yapan Cevdet Bozdağ’ın bu süre içinde 60 kişiyi yetiştirmiş. Hâlihazırda 20 kadar bayan öğrenci bu kurslarda bebek yapımını öğreniyor.

Aşhan Bacı bebeklerini internete de taşıyan Cevdet Bozdağ, sadece Malatyalılardan değil, dünyanın dört bir yanından bebeklerine büyük ilgi gösterildiğini ve site aracılığıyla ABD ve Almanya’dan da sipariş aldıklarını ifade ediyor.

Her geçen gün Aşhan Bacı bebeklerine yenilikler ekleyen Cevdet Bozdağ’ın yeni projelerinde Aşhan Bacı’nın gurbette olan anne ve babası Hacce Ana ve Hasan Dayı bebekleri var.

İSMEK El Sanatları Dergisi 14 İNDİR

Bu yazı 1217 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK