Bakır İşçiliği

Konya’nın Süslü Pilav Tabakları: Lengerler

  • #


Yazı: Zuhal BEZİRCİ TÜRKTAŞ*

Zengin mutfak kültürü ile ünlü olan Konya ilinde bakır madeninden çeşitli ebat ve şekillerde birçok mutfak eşyası üretilmiştir. Bu ürünler çoğu zaman, içinde sunulacak yemeğin özelliklerine uygun şekil ve büyüklükte imal edilmişlerdir. Geleneksel ve yöresel özellik taşıyan “lenger”ler de Konya mutfakları için bu kapsamda üretilen bakır kaplardan biridir.

Eski çağlardan beri pek çok uygarlığın beşiği olan Anadolu toprakları, bu uygarlıkların bıraktığı gerçek kültür ve sanat hazinelerine sahiptir. Selçuklulara başkentlik yapmış Konya ili de bu sanat hazineleri açısından oldukça zengin bir Anadolu kentidir.

El sanatları, günlük yaşamda halkın ihtiyacını karşılamak amacıyla yapılmış faydalı, güzel ve estetik değeri olan ürünlerdir. Aynı zamanda el sanatları, insanlık tarihi ile birlikte gelişen ve toplumların karakterlerini yansıtan birer öge durumundadır. Hemen hemen her türlü el sanatının yapıla geldiği bir kent olan Konya ilinde bakır işçiliği ile yapılmış birçok eser bulunmaktadır.

Bakır işçiliği bakır madeninin çeşitli tekniklerle işlenerek bir ürün haline getirilmesi ve süslenmesini kapsayan bir ata el sanatıdır. Uzun yıllardır yapımına devam edilen bakır eşyaların günümüze gelmiş örnekleri bizlere geçmişin izlerini yansıtmaktadır.

İnsanlığın ilk bulduğu madenlerden biri olan bakır, kimyasal özelliklerinden dolayı işlenmeye oldukça müsait bir hammaddedir. Bundan dolayı bakırdan, en küçük bir fincan zarfından, büyük boyutlardaki kazanlara kadar çok çeşitli eşyalar üretilmiştir.
Bakır eskiden beri mutfak eşyalarının yapımında en çok kullanılan madenlerden biridir. Ancak kalaylanmadığı takdirde zehirlenmelere yol açabileceği muhtemeldir. Fakat saf bakırdan yapılmış kaplardan gıda maddelerine çok az bakır geçebilir. Bu da gıdalardan insan vücuduna giren bakırın yanında önemsizdir.

Ayrıca mideye alınan bakır çalığının pek önemli olmadığı, yetişkin bir insanın günde 100 mg. kadar bakır alabileceği ve insan vücudunun binlerce yıldır kullanılan bir maden olan bakıra alıştığı gözlenmektedir. Hatta hastalık yapan mikroorganizmaların bakır kaplarda yaşamadıkları için bakırdan yapılan mutfak eşyalarının önemi artmaktadır (ARLI, 1984).

Bunların dışında Anadolu kültürünün bir geleneği olarak mutfak eşyaları arasında bakır kap-kaçaklar gerçek bir zenginlik belirtisi olarak görülmekte, bakır eşya, çeyiz sergilerinde önemli bir yer tutmaktadır.

Özellikle zengin mutfak kültürü ile ünlü Konya ilinde bakır madeninden çeşitli ebat ve şekillerde birçok mutfak eşyası üretilmiştir. Bu ürünler çoğu zaman içinde sunulacak yemeğin özelliklerine uygun şekil ve büyüklükte imal edilmişlerdir. Geleneksel ve yöresel özellik taşıyan “lenger”ler de Konya mutfakları için bu kapsamda üretilen bakır kaplardan biridir.

Lenger; sofrada özellikle pilav tabağının servisi için kullanılan, şekil olarak yayvan fakat duvarlı bombe dip kaideli tabaklara denir. Konya’da “lengeri” olarak da tabir edilen pilav tabakları, bakır madeninden dövme tekniği ile yapılmış ve kazıma tekniği ile süslenmişlerdir. Geniş iç duvarları özellikle bereket temsili nar, kozalak, enginar vb. bitkisel motifler ile süslenmiştir. Zengin bezemelerle süslü birçok mutfak eşyasının tersine, genellikle geniş iç duvarların dışında süsleme bulundurmayan kaplarda iç duvarlara işlenen motifler, son derece yoğun kullanılmıştır. Süslemede özellikle tekrarlı kompozisyonlar dikkat çekicidir.

Konya mutfakları için üretilen lengerler küçük ve büyük olmak üzere 2 ebattan oluşmaktadır. Daha çok günlük yemek servislerinde kullanılan küçük lengerlerin ağız çapı 26-30 cm, kaide çapı 10-14 cm. ve yerden yükseklikleri yaklaşık 2-3 cm’dir. Daha çok misafir sofralarında pilav servisinde kullanılan büyük boy lengerlerin ise ağız çapı 37-40 cm, kaide çapı 20-25 cm, yerden yükseklikleri ise 4-5 cm, olarak üretilmiştir.

Pilav tabaklarının bazıları isteğe uygun olarak kapaklı üretilmiştir. Ancak kapaklı türlerine çoğu zaman lenger değil, kapaklı sahan ismi verilmiştir.

Zengin Konya sofralarının bir zamanlar olmazsa olmaz unsurlarından biri olan ve sadece kapama denilen geleneksel pilav altı et yemeğinin yer sofralarında servisi için kullanılan lengerler günümüzde sadece geleneksel Konya sofralarını canlı tutmaya çalışan platformlarda sembolik olarak kullanılmaktadır. Birçok örneği ise şehir müzelerindeki vitrinlerde ve müzelerde temsili olarak oluşturulmuş Konya sofralarında yer bulmaktadır.

Gerek günümüzde bakır madeninin yerini farklı alternatiflerin alması gerekse tüm yerleşimlerde olduğu gibi Konya’da da sofra kültürünün değişmesi ve geleneksellikten uzaklaşması ile bir zamanlar zaruri bir ihtiyaç olan lengerler, birçok el sanatı ürünü eşya gibi bugün kullanımdan kalkmış yerini güncel malzemelerle üretilmiş servis tabakları almıştır. Ancak lengerlerden geriye, geleneksel kültürümüzü ve Konya mutfağını tanımlayıcı hoş izler kalmıştır.
İncelenen eserlerden üç adet örneği gözlem fişleri ile detaylı tanıtacak olursak;

Bir mutfak kullanım eşyası olan lenger, dövme tekniği ile yapılmış, kazıma tekniği ile süslenmiştir. Pilav tabağı adıyla da anılan ve pilav servisinde kullanılan eser, yuvarlak düz dip kaideli geniş kenar ağızlıdır. Taban kısmı süslemesiz olan eserin ağız kenarları motifler ile bezelidir. Bu kısımda içleri rumilerle bezeli enginar motifleri, nar meyvesi motifleri ve Selviler, birbirini takip eder biçimde belli bir kompozisyonda tüm çevreyi dolaşmaktadır. Tabağın ağız kenarında bir madalyonun içinde sahibinin adı ve yapıldığı yılın yazılı olduğu Arapça bir bildiri bulunmaktadır. Eser kalaylıdır.

Eser bakır malzemeden yapılmıştır. Yuvarlak düz dip kaideli, geniş kenar ağızlıdır. Taban kısmı süslemesiz eserin geniş ağız kenarlarında içleri rumilerle bezeli enginar motifleri, lale motifleri ve üçgenler belli bir kompozisyonda tüm çevreyi dolaşmaktadır. Lengerin bazı bölümlerinde özellikle taban kısmında oksitlenme mevcuttur.

Eser bakır malzemeden yapılmıştır. Yuvarlak düz dip kaideli, geniş kenar ağızlıdır. Büyük boy lenger grubunda incelenen bir eserdir. Taban kısmı süslemesiz eserin geniş ağız kenarlarında içleri rumilerle bezeli enginar motifleri ve sürahi motifleri birbirini takip eder biçimde tüm çevreyi dolaşmaktadır. Bazı bölümlerinde oksitlenme görülen eser kalaylı olarak muhafaza edilmektedir.

* Selçuk Ünv. Mesleki Eğitim Fak. El Sanatları Eğitimi Bölümü, Araştırma Görevlisi.

KAYNAKÇA

ARLI, Mustafa , “Beypazarı’nda Dövme Bakırcılık”, Kültür Ve Turizm Bakanlığı Milli Folklor Araştırması Dergisi Yay: 54, Maddi Kültür Dizisi: 1 Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 1984. ATASOY, Sümer. , “ Bizans Ve Osmanlı Devrinde Madenler”, Sanat Tarihi Yıllığı: 11, İstanbul, 1982. BELLİ, Oktay. , KAYAOĞLU, İ. Gündağ. , Anadolu’da Türk Bakırcılık Sanatının Gelişimi, Sandoz Kültür Yayınları No: 14, İstanbul, 1993. BİROL, İnci. , DERMAN, Çiçek. , Türk Tezyini Sanatlarında Motifler, İstanbul, 1995. KARPUZ, Emine. , Anadolu’da Türk Mutfak Mimarisi ve Madeni Kullanım Eşyaları, 18-20. yy. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Ens. Basılmamış Doktora Tezi, Konya, 1996. KAYA, Firdevs. , El Ve Köy El Sanatları Çerçevesinde Bakırın İşlenmesi, Bakırcılık Üzerine Bir Araştırma, Ankara Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Yayınları, Ankara, 1981. ODABAŞI, Sefa. , 20. Yüzyıl Başlarında Konya’nın Görünümü, T. C. Konya Valiliği, İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, Konya, 1998.

İSMEK El Sanatları Dergisi 3 İNDİR

Bu yazı 1170 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK