Ağaç İşçiliği

Rahle Sanatının Büyük Ustası Ömer Bilge

  • #


Yazı: Emine NAS *

Türk İslam Sanatı ağaç oymacılığının en güzel örneklerinden olan ve Kur’anı Kerim’e bir saygı işareti olarak nitelendirilen rahleler; üzerine kitap konup, önüne oturularak okumak için kullanılan ağaç kürsülerdir. Rahle sanatı ustalarının en tanınanlarından Ömer Bilge, 45 yıllık meslek yaşamında yurt içi ve yurt dışında pek çok eser vermiştir. Bilge, yaklaşık 50 adet rahle, 30 adet pano ve 4550 adet kutu çalışmıştır.

Türk İslam Sanatı ağaç oymacılığının en güzel örneklerinden olan ve Kur’anı Kerim’e bir saygı işareti olarak nitelendirilen rahleler; üzerine kitap konup, önüne oturularak okumak için kullanılan ağaç kürsülerdir. Ayak, menteşe (kilit dış) ve kitabın konulduğu üst kısım olmak üzere üç bölümden meydana gelen rahleler, sabit ve hareketli olarak iki türde yapılmaktadır. Sabit olanlar üstü düz masa şeklinde, hareketli olanlar açılır kapanır biçimde birbirine geçmeli “X” şeklinde, içe doğru her iki yönde meyillidir. Rahlenin üzerine konup okunacak kitap, bağdaş kurup yere oturmuş bir kişinin göğüs hizasına gelecek kadar yüksekte kalır. Ayrıca rahlenin açık durumu, kitabın tamamen açılmasına izin vermediği için ciltlerin çabuk bozulmasını da önlemiş olur.

Özellikle cami, mescit, medrese, mektep ve dergahlarda kullanılan rahleler, sadece Kur’an koymak için kullanılmakla kalmamış farklı amaçlara da hizmet etmiştir. Kısa ayaklı masa şeklindeki rahleler, eski devrin üniversitesi rolünü oynamış olan cami derslerinde “rahlei tedris” ders masası olarak müderrisler tarafından kullanılmıştır. Bunun yanında farklı kullanımlarda, resim çıldbendlerini koymak için “çıldbend rahlesi” ve fotoğraf rötuşlarını yapmak için “retüs rahlesi” olarak adlandırılan rahleler de yapılmıştır.

Günümüzde rahle yapımında kullanılan teknikler teknoloji ile beraber gelişerek Bursa, Eskişehir, Erzurum, Kahramanmaraş, İzmir ve Konya’da devam edilmektedir.

Rahle yapımı; Konya ilinde 20. yy.’in sonlarına doğru ağaç oyma ustaları ve marangozlar tarafından ilgi görmüştür. Ayrıca kendi mesleklerinin dışında rahle yapımı ile hobi olarak ilgilenen kişilerin de bulunmaktadır. Bu kişilerden bazıları vefat etmiş, bazıları da halen yaşamını sürdürmekte ve rahle yapımı ile uğraşmaktadır. Bu ustalardan bir tanesi olan ve bugün hayatta bulunmayan Ömer Bilge de rahle yapımına hobi olarak başlamış ve yaklaşık 45 yıl rahle yapımı ile uğraşmıştır. Amerikalı folklor araştırmacısı Henry Glassie 1987 yılında Ömer Bilge hakkında bir araştırma yapmış ve 1984 yılında Ömer Bilge rahle yapımı ile ilgili kendi deneyimlerini, kullandığı malzeme ve teknikleri tanıtan bir kitapçık yazmıştır.

Ömer Bilge’nin Hayatı, Ahşap Sanatına İlgisi ve Sergileri

1915 Argıthan Konya doğumlu olup esas mesleği muhasebecilik olan Ömer Bilge, lise eğitimini tamamladıktan sonra ağaç işlerine ilgi duyarak marangozluk yapmaya başlamıştır. 1940’li yıllarda çalışmak için İstanbul’a giden Ömer Bilge İstanbul’da odunculuk yaparak, ağaç oyma sanatı ve kullanılan motiflerle ilgili çok sayıda doküman toplamıştır. İlk olarak İstanbul’da ağaç oyma sanatına duyduğu ilgiyle 19401950’li yıllarda kıl testere ile kontrplak işleri yapmaya başlayarak, ağaç kutular ve panolar çalışmıştır.

1950 yılında Konya’ya dönen Bilge; Mevlâna Müzesi’ndeki Konya Mevlana Dergâhından müzeye kalan ve müze envanter kaydında devri Hind Arab olarak gösterilen, çok ince bir oyma tekniği ile yapılmış ve kenarlarını çevreleyen sulus yazılarda peygamberin hadislerinin yer aldığı bir rahleden etkilenerek, 1960 yılında rahle ile tanışmıştır.

Rahle yapımının yanında ünlü hattatların yazılarını, oyma tekniği kullanılarak ağaç levhalar üzerine çalışan Bilge’nin eserleri arkadaş çevresi tarafından oldukça beğeni kazanmış ve Musalla Bağlar Mahallesi’ndeki evinin bir odasını atölyeye çevirerek iki oğlu Cengiz ve Faiz Bilge ile beraber sipariş olarak pano ve rahleler çalışmaya başlamıştır. Rahle yapımında uzmanlaşan Ömer Bilge, 1970’li yıllarda yoğun bir şekilde rahle yapmış ve eserlerini 19801990 yılları arasında Konya Ticaret Odası’nda ve Mevlana Müzesi’nde düzenlenen pek çok sergide tanıtarak, yerli ve yabancı turistlere satış yapmıştır. Son olarak 2000 yılında oğlu Faiz Bilge tarafından eserleri Fransa’ya götürülerek 15 gün süreyle sergilenmiştir.

Amerikalı bir folklor araştırmacısı olan Henry Glassie 1993 yılında Indiana Üniversitesi tarafından yayınlanan “Turkish Traditional Art Today” (Günümüzde Geleneksel Türk Sanatı) kitabı için 1987 yılında Ömer Bilge ile rahle hakkında görüşmeler yapmıştır. Henry Glassie kitabında, Ömer Bilge’nin rahle yapımında kullandığı malzeme ve teknikler hakkında ayrıntılı bilgiler vererek, eserlerini tanıtmıştır. Ayrıca, eklenmiştir.

1984 yılında rahle yapımı ile ilgili bir kitap yazan Ömer Bilge sergilerinde bu kitapçıktan ilgilenenlere ücretsiz olarak dağıtmıştır. Rahle yapımında kullanılan malzemeler ve yapım aşamalarını konu alan bu kitapçığı Ömer Bilge, boş vakitlerini değerlendirmek isteyenlere küçük bir armağan olarak nitelendirmiş ve ilk sayfasında “Kendisinden yararlanılmayan boş zaman bir daha bulunması ve geri getirilmesi mümkün olmayan çok kıymetli bir gaiptir, yitiktir” şeklinde ifade etmiştir. 1985 yılında rahatsızlanarak rahle çalışmalarına ara veren Ömer Bilge, 1991 yılının Şubat ayında vefat etmiştir.


Kullandığı Malzemeler ve Uyguladığı Teknikler

Rahle yapımında pek çok makine ve alete ihtiyaç vardır. Bunlar sırası ile; kesim işlerinde; hızar, düzeltme işlerinde; planya, kalınlık ayarlama işlerinde; kalınlık (kalibre) makinesi, ölçü eşitleme ve ayarlama işlerinde; yatar daire (gönyeleme) makinesi, yüzey düzeltme işlerinde; titreşimli zımpara makinesi, delik delme işlerinde; matkap, ince kesim işlerinde; testere ve kıl testeresi, ölçü alma işlerinde; metre, kumpas, pergel, cetvel, oyma işlerinde; iskarpela takımı, oluklu kalemler ve tokmak olarak sınıflandırılmaktadır. Seri imalat rahle çalışmalarında ise; kıl testere görevi yapan dekupaj, desen çıkartma ve oyulacak kısımları oymaya yarayan kopyalama (freze) makinaları kullanılmaktadır.

Hazırlanacak rahle; planı yapılıp ayrıntıları tamamlandıktan sonra yapımına başlanır. Ömer Bilge kitabında rahle yapımını dokuz aşamada şekillerle anlatmıştır. Bunlardan ilk aşama ağacın hazırlanması, çeşitleri ve ölçüleridir. Bilge’ye göre rahle yapımında kullanılacak ağaç kuru, budaksız, elyafı çok sık ve araları damarsız olmalıdır. Ağaç “dik biçme” olarak kesilerek işlenmelidir. Kütük olarak alınacak ağaçta merkeze ve çevreye yakın kısımlarının rahle yapımı için kullanılmaması gerekmektedir. Bu kısımlar eğilip, büküldüğü için ağaç işlerine elverişli değildir. Seçilen ağaç kütüğü rahle için uygun kalınlıkta dilimlere ayrıldıktan sonra; toprak bir alanda ve yerden bir karış yükseklikte ağaç çitalarla hazırlanan ızgaralarda baş kısımlarına zamkla kağıt yapıştırılarak en az bir sene kurutulmalıdır.

Ömer Bilge, oymaya elverişli sert ağaçların seçildiği rahle yapımı için en uygun ağacın ceviz olduğunu düşünmektedir. Cevizin dışında kayısı, meşe, alıç, yabanı armut (ahlat), gürgen ve dut ağaçları da kullanılmaktadır. Rahle yapımında seçilen ağaç istenilen boyuta göre hazırlanırken eni, boyunun üçte biri olarak hesaplanır. Üst pano, kilit (geçmedişler) ve alt pano olarak üç bölümden oluşan rahlede Ömer Bilge’ye göre en uygun orantı, rahle uzunluğunun genişliğinden 4 katına yakın ölçüde olmasıdır. Bu şekilde hazırlanan tahtanın kalınlığı 2,5 cm’den az ve 3 cm’den çok olmamalıdır. Tahta hazırlandıktan sonra, ikinci aşama olan ara açma ve çapraz oyma (kilit sistemi) işleminde, kilit sistemini oluşturacak bölüm yaklaşık olarak rahlenin boyunun üçte biri şeklinde ayarlanarak yatay bir çizgiyle belirlenir. Bu ölçü rahlenin orantısı için çok önemlidir. Kilit sisteminde açılacak bir dışın eni, ortalama tahtanın kalınlığından 1 cm. büyük olmalıdır. Nedeni ise; kilitlerin rahle yapılacak ağacın kalınlığında olması durumunda, rahlenin çok dik bir şekilde açılması ve “şark usulü” oturan okuyucunun bu durumdan rahatsızlık duymasıdır.

Yatay çizgi ile belirlenen kilit sisteminde geçme dişlerin kalınlığı ilk çizgiye paralel ikinci bir çizgi ile belirlenir ve bu kısım eşit ölçülerde bölümlere ayrılır. Hazırlanan bölmelerdeki oyulacak kısımlar, tahta üzerinde bir boş bir dolu olmak üzere atlamalı olarak belirlenir ve tahtanın her iki yüzü belirlenen kısımlardan başlanarak oyma kalemleri ile 45o’lik acıyla oyulur.

Rahlede açılan kilitlerin sayısı tek veya çift olabilir. İslam dininde tek tanrıya inanıştaki kutsallıktan dolayı genellikle tek sayıda yapılan kilitlerde, bir dış tam ortaya gelir ve kenarlardaki dişlerin şekilleri de birbirlerine benzer. Bu düzenleme rahlenin üzerine uygulanacak desenin simetrisi ile ilgilidir. Rahlenin kilit sistemi hazırlandıktan sonra, hizar adı verilen kesim makinesinde ortadan ikiye bölünerek kanatlara ayrılır. Çok dikkatli yapılması gereken bu işlemde, üst panodan kilitlerin açıldığı üstte yer alan ilk çizginin kenar hizasına kadar kesilir ve tekrar ayak kısmından başlanarak kilitlerin açıldığı altta yer alan ikinci çizginin kenar hizasına kadar kesilerek rahle kanatlara ayrılmış olur. Kilit sisteminden sonra üçüncü aşama olan, “şekil çizme veya kopya etme” işleminde rahle yüzeyine uygulanacak motif kompozisyonu ve ölçüleri rahle boyutuna göre ayarlanarak bir kağıt üzerine çizilir ve tahtanın her iki yüzeyine de aktarılır.

Ömer Bilge rahle yüzeyine desen olarak, bitkisel ve geometrik motiflerin yanında makili, kûfi ve sulus yazılı kompozisyonları da kullanmıştır. Ömer Bilge’nin en zevk aldığı kompozisyonlar; geometrik desenler olmuştur. Genellikle merkeze simetrik motiflerin birbirini tekrar etmesinden oluşan kompozisyonları tercih etmiş ve rahle üzerine aktarılan kompozisyonda simetri kurallarına oldukça önem vermiştir. Henry Glassie kitabında Ömer Bilge’nin simetri anlayışını şöyle ifade etmiştir: “Konyalı tahta oymacısı Ömer Bilge rahlelerinin her iki kanadında da aynı deseni yineler; bu desenler de ayrıca yinelenen birimlerin toplamından oluşur. Simetri simetriyi sarmalar, yıllar yılları, çiçekler çiçekleri izledikçe, biçimler kendilerini yinelerler. Her şey göksel kürelerin dönüşünde dile gelen nihai bütünlükte düzenli yinelemeyi belgeler. Bu dünyalı usta, sabırlı ve bilinçli yineleme yoluyla yaradılışın iç dinamiğine uygun bir tablo koyar ortaya…”
Rahle yüzeyine uygulanacak kompozisyon aktarıldıktan sonra dördüncü aşama olan, “ayak açma” işlemine geçilir. Ömer Bilge rahlelerinde kullanacağı ayak formunu da, uyguladığı motif kompozisyonlarına göre biçimlendirmiştir. Kompozisyonlardaki simetri ve motif çeşitlerine uygun şekilde planlanan rahle ayakları hazırlanan planda belirtilerek, genellikle düz, dilimli, kaş kemer ve alt panoda devam eden ve ayaklar üzerine de yerleştirilen motif formlarına göre kesilmiştir. Ayrıca yaptığı rahlelerin ayak kısımlarının iç bölümüne ince üçlü matkapla küçük delikler açarak rahleyi yaptığı yılı ve “Hacı Ömer Argıthanî” şeklinde imzasını atmıştır.

Beşinci aşama rahle yüzeyindeki deseni oyma işlemidir. Ömer Bilge rahlelerinde ve yaptığı diğer ağaç işlerinde oyma tekniklerinden düz satıhlı derin oyma, eğri kesim tekniği ve ajur tekniklerini kullanmıştır. Usta fildişi, sedef ve değerli materyallerden yapılan kakma tekniğine karşı hayranlık duymuş fakat ne ustanın ne de müşterilerin bu tip materyalleri almaya gücü olmadığı için kakma tekniğini kullanamamıştır.

Ömer Bilge’nin kitabında yedinci aşama temizlik, sekizinci aşama ise temizlik malzemeleri olan zımpara, keçe, yün kumaş, cam elyafı, sistre ve ege hakkında verilen bilgilerden oluşmaktadır. Yüzey süsleme işlemi tamamlanan rahlede temizlik işlerine geçilerek, pürüzlü yerler zımpara, ege ve çakı ile giderilir. İşlem sırasında motiflerin özeliklerinin bozulmamasına dikkat edilmelidir. Tüm aşamalardan geçip, kullanıma hazır hale gelen rahlenin dokuzuncu ve son aşama olan ve kitapta cila ve çeşitleri olarak geçen vernikleme işlemine geçilir. Bu işlemden önce rahle yüzeyi, zeytinyağı ile yağlanarak hem dolgu verniği yapılmış olur, hem de rahlenin rengi koyulaştırılır. Bu şekilde yağlanan rahleye, isteğe göre genellikle ağaç işlerinde kullanılan gömelâk verniği veya lake vernik uygulanır. Ayrıca Ömer Bilge kitabında rugan ve balmumu ile cila yapımını da açıklamıştır.

Günümüzde Konya’da Rahle Yapımı

Günümüzde Konya’da devam eden ağaç işlerinden biri olan rahle yapımı; son 15 yıldır Konya ilinde seri imalat halinde sadece bir atölyede devam etmektedir. Rahle yapımının yanında malzemesi ağaç olan küçük kullanım eşyalarının da üretildiği atölyede, 6 kişilik bir ekiple talebe göre ayda yaklaşık 300400 adet rahle üretilmekte olup, üretilen rahleler Konya içine ve İstanbul’a dağıtılmaktadır. Gürgen ve kayın ağaçları kullanılarak yapılan rahlelerde; ağacın kesilerek ölçülere göre ayarlanması, geçme kilit (dış) sisteminin hazırlanması, süslemelerin hazır şablonlara göre oyulması, yüzey düzeltme (şiştire) ve rahlenin ortadan ikiye bölünerek kanatlarının açılması işlemleri tamamen makinelerde yapılmaktadır. Bu aşamalardan sadece hazır şablonlara göre savkullu freze makinesinde desenleri oyulan rahlelerin rötuş işlemleri; çıraklar tarafından iskarpela kalemleri, oluklu oyma kalemleri ve tokmak kullanarak yapılmaktadır. El yapımı oyma veya kakma rahleler ise, ağaç oyma ustaları sipariş olarak çalışılmakta ve rahle yapımı ile hobi olarak ilgilenen kişiler tarafından yapılmaktadır.

Rahle yapımına hobi olarak başlayan ve ortalama 45 yıl ağaç oyma işleriyle uğraşan Ömer Bilge’nin yurt içi ve yurt dışında pek çok eseri bulunmaktadır. Bilge, yaklaşık 50 rahle, 30 pano ve 4550 kutu çalışmıştır. Rahle yapımında genellikle ceviz ağacını tercih eden usta, teknik olarak düz satıhlı derin oyma kullanmıştır. Motif kompozisyonlarında simetri kurallarına oldukça önem veren Bilge; birbirini tekrar eden geometrik kompozisyonlar, stilize edilmiş bitkisel kompozisyonlar ve ünlü hattatlara ait olan yazıları tercih etmiştir.

1980’li yılların sonlarına doğru rahatsızlanan Ömer Bilge rahle yapımına ara vermiş, oğulları Cengiz ve Faiz Bilge rahle yapımına devam etmişlerdir. Ömer Bilge’nin büyük oğlu olan 1942Konya doğumlu Cengiz Bilge Konya Kaşınhanı Atatürk İlköğretim Okulu müdürü olup, boş vakitlerinde rahle, pano ve küçük kutular çalışarak, babasından öğrendiği ağaç oyma sanatını halen devam ettirmektedir. Ömer Bilge’nin küçük oğlu olan 1958Konya doğumlu Faiz Bilge ise; 1988’den sonra yoğun olarak rahle yapımı ile uğraşmış ve Konya Etnografya Müzesi’nde bulunan katlı rahleden çalışarak, bu rahlenin seri üretim tekniğini geliştirmiştir. Ancak, rahle yapımında kullanılan malzemenin kolay elde edilememesi, talebin azalması ve fazla gelir sağlamadığı için rahle yapımına ara vermiştir.

İslam inancını ve sanatı çok ince bir estetikle bir araya getiren rahleler, Türk insanının sahip olduğu sınırsız beceriyi bir kere daha vurgulamaktadır. Ekonomik yönden tatminkâr olmayan rahle yapımına karşı duyulan heves azalmakta, fakat rahlelerde bulunan bütünleyici özellikler ile ince sanat zevkine karşı duyulan ilgi gün geçtikçe artmaktadır. Hammadde teminin de yaşanan zorluklar ve tanıtım eksikliği gibi olumsuz nedenlerden dolayı, Ömer Bilge’nin belki de Konya ilindeki son rahle ustaları olan oğullarına miras olarak bıraktığı rahle yapımı da giderek yok olmaktadır.

Sonuç olarak; eldeki değerlerin unutulmaması açısından rahle ustaları ve rahlelerin el sanatları ile ilgili kurum ve şahıslar tarafından tanıtımının yapılması ve desteklenmesi gerekmektedir. Bu şekilde geleceğinden endişe duyulan rahle yapımı için yeni ağaç ustaları ve yeni yeteneklerin yetişmesi sağlanmalıdır. İnsanoğlu için iki önemli unsur olan inanç ve sanatı bir bütün olarak, çok zarif bir görünümde yine insanoğluna sunan rahlelerin tanıtılmasına ve gösterilen değerin artmasına yardımcı olmak, Türk Sanatçı’nın tanıtımı ve gelişiminde de bir basamak oluşturacaktır.


* Selçuk Üniversitesi, Mesleki Eğitim Fakültesi, El Sanatları Eğitimi Bölümü, Yrd. Doç.

KAYNAKLAR

Anonim, “Rahle”, Yeni Türk Ansiklopedisi, C.8, İstanbul, Ötüken Yayınları, 1985. Arseven, C., Esad, “Rahle”, Sanat Ansiklopedisi, C.3, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi, 1950. Bilge, Ömer, Rahle Yapımı, Konya, 1984. Çulpan, Cevdet, Türk İslam Tahta Oymacılık Sanatından Rahleler, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi, 1968. Glassie, Henry, Günümüzde Geleneksel Türk Sanatı, İstanbul, Indiana Üniversitesi Türkçe Programı Yayınları:3, 1993. Glassie, Henry, Turkish Traditional Art Today, Bloomington & Indianapolis, Indiana Universty Press, 1993. Kerametli, Can, “Osmanlı Devri Ağaç İşleri, Tahta Oyma, Sedef, Bağ ve Fildişi Kakmalar”, Türk Etnografya Dergisi, S.4, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1962, s. 513. Nas (Tuncer ), Emine, Konya’da Yaşayan Geleneksel Ağaç ve Toprak İşçiliği, Konya, S.U. Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1998. Önder, Mehmet, Şaheserler Konuştukça, Ankara, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1996. Önder, Mehmet, “Rahle”, Antika ve Eski Eserler Kılavuzu, Ankara, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1998. Yusufoğlu, Mehmet, “Selçuk Devrine Ait Bir Rahle”, Anıt, Y.1, S.1, Konya, 1949, s. 1113

İSMEK El Sanatları Dergisi 3 İNDİR

Bu yazı 2755 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK