Makale

İslam Coğrafyasının Sanat Durağı: IRCICA Kütüphanesi

  • #


Yazı: Elif Gülce DOLAŞ

İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) Kütüphanesi; 67 bin kitap, 96 bin süreli yayın, 70 bin fotoğraf ve birçok esere ev sahipliği yapıyor. Dünyanın dört bir yanından araştırmacıların ziyaret ettiği, yanı başınızdaki bu tarih hazinesine uğramanız için pek çok sebep var ama gitmeden önce bilgi sahibi olmak isteyenler için IRCICA kütüphanesini gezdik.

Beşiktaş’tan Ortaköy’e kadar uzanan Boğaz'a nazır yamaçların incisi Yıldız Sarayı’na doğru ilerliyoruz. Sarayın önemli bölümlerinden Çit Kasrı ve Silahhane dünyanın en önemli ihtisas kütüphanelerinden birine ev sahipliği yapıyor. Biz de birazdan bu önemli merkezin yani IRCICA (İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi) kütüphanesinin ziyaretçileri arasına gireceğiz. İslam Konferansı Teşkilatı Genel Sekreteri Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu, 1980 yılında merkezi hayata geçirdiğinde bir oda ve kitapların yığılı olduğu küçük bir salondan oluşan bu yer şimdilerde İslam tarihi ve coğrafyasıyla ilgili araştırma yapacakların mutlaka uğraması gereken bir kültür yuvası haline gelmiş.

IRCICA, 57 üye ülkesi bulunan İslam Konferansı Teşkilatı'nın kültür sahasındaki ilk alt kuruluşu. Merkez, 1980 yılından beri yürütmekte olduğu çalışmalarında İslam kültür ve medeniyetiyle ilgili birçok konuda araştırmalar yapmış, belge ve bilgiler toplamış ve bunları araştırmacıların kullanımına sunmuş. Bu konular arasında İslam ülkelerin tarihinin incelenmesi, İslam dünyasında bilim ve sanat faaliyetleri, kültürel kalkınma konuları gibi çalışma alanları bulunuyor. Merkezin bu çalışmaları İslam kültür ve medeniyetini bütün dünyada daha iyi tanıtmaya, İslam Konferansı Teşkilatı üye ülkeleri arasında ve bu ülkelerle diğer milletler, kültür ve medeniyetler arasında karşılıklı anlayışı artırmaya ve aynı zamanda bu konuların akademik araştırma konuları olarak geliştirilmesine yardımcı oluyor.
Konunun uzmanları ve araştırmacıların çok iyi bildiği bu kütüphanedeki süreli yayın, nadir eser ve bazı özel koleksiyonlar Çit Kasrı binasında; kitaplar, arşiv malzemeleri ve kitap dışı yayınlar ise Silahhane binasında bulunuyor.

IRCICA Kütüphanesi, pek çok matbu nadir esere de ev sahipliği yapıyor. Bunlar arasında, Kur’ân-ı Kerim’in ilk Latince tercümeleri, İbrahim Müteferrika baskıları ve Batı dillerinde yazılmış bazı nadir eserler bulunuyor. Satın alma, değişim ve bağış yoluyla her geçen gün genişleyen koleksiyon için; başarıyla yürütülen değişim programı çerçevesinde 75 ülkeden 582 kişi ve kurumla aktif değişim faaliyeti sürdürülüyor. Ayrıca kütüphane; Zaki Ali, Haidar Bammate, Necmeddin Bammate, Vedat Eldem, Ahmed Ateş, Mustafa Münif Paşa, Hüsrev Münif, Nezahat Nurettin Ege, İlhami Faydagör, Mehmed Ferid Ayiter, Salih Şaban, Nuri Arlasez, Oktay Aslanapa, Yusuf H. Ibish, Ahmed Hamdi al-Khayyat, İbrahim Artuk, Cevriye Artuk, Sultan Bin Mohammad Al Qassimi, Yaşar Akkan, Mim Kemal Öke, Murad Wilfried Hofmann, Celal Saraç, M. Sadeddin Karamehmet ve Nadir Devlet gibi pek çok ilim ve kültür insanının çok özel koleksiyonlarını da bünyesinde barındırıyor.

Bir ihtisas kütüphanesi olan IRCICA Kütüphanesi önceleri sadece Çit Kasrı’nda hizmet vermiş. Yıllar içinde sürekli büyüyen kütüphanede kitaplar ve süreli yayınlar buraya sığmayınca, Silahhane binası 2007 yılında  Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın isteğiyle IRCICA’ya tahsis edilmiş. Silahhane kısa sürede onarılıp kütüphane haline getirilmiş ve Erdoğan’ın katılımıyla açılmış. Uzunluğu beş kilometreyi bulan kitap raflarında, İslam tarihi ve coğrafyasının oldukça önemli eser ve belgeleri yer alıyor.

Dünyanın Her Yerinden Ulaşılabilen Sayısal Kütüphane

Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Devlet Başkan Yardımcısı ve Başbakanı, Dubai Emiri Şeyh Muhammed bin Raşit el Maktum’un katkılarıyla gerçekleştirilen Sayısal Kütüphane projesiyle yazılı, görsel ve işitsel materyaller geliştirilen özel sayısal kütüphane yazılımıyla dijital ortama aktarılarak kullanıcıların hizmetine sunuluyor. ”Sayısal Kütüphane” ve RFID uygulamalarıyla sayım, arama, bulma, ödünç verme, iade, güvenlik ve etiketleme işlemi yapılıyor, ayrıca yanlış yerleştirilen materyaller anında belirlenebiliyor.
Kütüphanenin nadir eserleri yine eski binasında yani Çit Kasrı’nda bulunuyor. Osmanlı’ya matbaayı getiren İbrahim Müteferrika’nın, ilk baskı 17 kitabı kütüphanenin en nadide eserleri. Yine Kâtip Çelebi’nin “Cihannüma” adlı el yazması eserinin ilk baskısı burada sergileniyor.

Kütüphanenin önemini ortaya koyan bazı rakamlar ise şöyle; İslam uygarlığı araştırma kaynağı olarak 67 bin kitap, bin 570 başlıkta 96 bin süreli yayın, 70 bin fotoğraf var. Arşivin büyük bölümü tarihi nitelik taşıyan fotoğraflardan oluşuyor. Bin 500 harita var. Bu haritaların yine büyük bölümü tarihi eser niteliğinde. 4 bin hat levhası, 2150 kişi arşivi belgesi, 13 bin slayt, 1850 ses kaseti bulunuyor.  Ağırlıklı Türkçe, Arapça ve İngilizce olmak üzere 140 farklı dilde yayın buluyor. Ayrıca az bilinen Afrika Zulu ve Swahili dillerinde de yayın var.

Sultan Abdülhamid Albümleri

IRCICA’nın, kütüphanenin yanı sıra oluşturduğu hizmet ünitelerinden biri de çeşitli konulardaki arşivleri. Bu arşivlerinin en önemlisi ise “IRCICA Tarihî Fotoğraf Arşivi." Ünitenin temeli IRCICA’nın kurulduğu ilk yıllarda çeşitli imkânlar ile toplanan münferit fotoğraflar ve küçük albümlerle atılmış. Daha sonra, İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü ile yapılan çalışma neticesinde, orijinalleri bu üniversitede bulunan ve “Sultan Abdülhamid Albümleri” veya “Yıldız Fotoğraf Koleksiyonu” olarak bilinen tarihî fotoğrafların birer kopyaları “IRCICA Tarihî Fotoğraf Arşivi”ne kazandırılmış. Arşivde 1850’li yıllardan itibaren 1916’ya kadar başta devrin Osmanlı coğrafyası olmak üzere hemen hemen bütün dünyaya ait yaklaşık 36 bin kare fotoğraf bulunuyor.
“IRCICA Tarihî Fotoğraf Arşivi”ni görüp tanıyanların takdirleri ile birçok yeni koleksiyon, bağış yolu ile arşive katılmış ve araştırmacıların hizmetine sunulmuş. Bugün için bu koleksiyondaki fotoğraf sayısı, mükerrerler ile beraber 100’ü geçkin koleksiyonda yetmiş bine yaklaşmış. Bunların arasında yer alan bazı koleksiyonlar şöyle; Medine Müdaafiî olarak bilinen Fahreddin Paşa, Nuri Arlasez, İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Ziyad Ebuzziya, Ekrem Akömer, Bilal Usta, Nezahat Nureddin Ege ve Salih Keramet Nigar koleksiyonları.

Koleksiyon, bir heyet vasıtası ile tasnif edilmiş ve tamamı bilgisayar ortamında araştırmacıların istifadesine sunulmuş. Ayrıca albümlerin yayınları ile arşiv daha geniş kitlelere ulaşmış. IRCICA bu arşivden, İstanbul: Geçmiş’e Bir Bakış; Gravür ve Eski Fotoğraflarla Erzurum (Erzurum Atatürk Üniversitesi ile beraber), Egypt as viewed in the 19th century ve Sultan II. Abdülhamid Arşivi İstanbul Fotoğrafları (İBB Kültür AŞ ile birlikte) ve Fotoğraflarla Osmanlı Döneminde Kudüs (Türkçe, Arapça ve İngilizce ayrı kitaplar olarak) yayınlarını hazırlamıştır. IRCICA, bu yıl Tarihi Fotoğraflarla Bursa ve Hicaz adlı iki ayrı fotoğraf albümü yayınlamayı planlıyor. Bu arşivden ayrıca, Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün 5-11 Haziran 2008’deki Japonya ve 10-11 Ocak 2011’deki Yemen ziyaretlerinde de birer sergi ve bu sergileri kapsayan sergi katalogları hazırlanmış.

Ulusal Sergilere de Ev Sahipliği Yapıyor

IRCICA Kütüphanesi dünyanın değişik yerlerinden sanatçıları da ağırlıyor. Son olarak İranlı sanatçılar Babek Hicazî ve Sümeyye Caberî’nin eserlerinden oluşan hat, tezhip ve minyatür sergisine Çit Kasrı’nda ev sahipliği yaptı. Kurulduğu günden bu yana akademik faaliyetlerle ve sanat faaliyetleriyle ülkemizde ve tüm dünyada adından söz ettiren IRCICA, 1980’den 2010’a kadar 229 farklı sergi düzenledi. Bu sergilerden 165'i IRCICA’nın kullanımına tahsis edilmiş olan Yıldız Sarayı Çit Kasrı’nda düzenlenirken 60'ı Birleşik Arap Emirlikleri, Cezayir, Endonezya, Fas, Gine, Katar, Kuveyt, Malezya, Mısır, Pakistan, Senegal, Sudan, Suriye, Tunus, Türkiye, Umman, Ürdün, Yemen olmak üzere İslam Konferansı Teşkilatı üyesi ülkelerde, 5'i ise Almanya, Amerika, Fransa, İngiltere ve Japonya’da gerçekleştirildi.
Geleneksel İslâm sanatlarının uygulamada birbirinden ayrılmayan üç dalını; hat, tezhip ve minyatürü bir araya getiren bu sergide Hattat Bâbek Hicazî ve Müzehhip‐Hattat Sümeyye Caberî ile ünlü hattatlara ait doksana yakın eser sergilendi. İran sanatının klâsik tarzdaki eserlerinden oluşan sergide bu geleneksel sanatların modern yorumları da sanatseverlerin beğenisine sunuldu. Sergide tezhipte Safevî ve Kaçar üslûbunun izlerini taşıyan eserlerin yanı sıra hat alanında Nestalik, Nesh, Divani ve Kufi tarzında yazılmış eserler yer aldı. Sergide ayrıca İranlı ünlü hattatlar Mirza Gulamrıza, Mirhüseyin‐i Türk, Mirza Kûçek, Molla Şefia ve Encevî’nin eserleri de ziyaretçilerin beğenisine sunuldu.

Sergi kapsamında hat malzemelerinden oluşan bir bölümde asırlarca örneklerinin ibadethaneleri, sarayları, köşkleri, evleri süslediği hat sanatında kullanılan âlet ve malzemeler de sergilendi.
1981’de Karaç’ta dünyaya gelen Caberî; Münevverî ve Şirazî’den hat, Muradî, Agamirî ve Ramî’den tezhip dersleri aldı. Nestalik ve minyatür dallarında ödüller alan Caberî, bugüne kadar farklı ülkelerde sergiler açtı ve yayınlar hazırladı.

1979’da Tahran’da dünyaya gelen Hicazî, elektronik mühendisliği öğrenimi gördü. Aga Nurî ve Gulamhüseyin Emirhanî’den hat meşk eden sanatçı, İran Hat Topluluğu’nda ve Karaç Üniversitesi’nde hat dersleri vermektedir. Bugüne kadar pek çok sergi açan Hicazî’nin hat alanında ödülleri ve yayınları bulunmaktadır.

İSMEK El Sanatları Dergisi 11 İNDİR

Bu yazı 890 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK