Maket

Küçük Gemileri Yüreklerindeki Engin Denizlerde Yüzüyor

  • #


Yazı: Gülseren KARADENİZ

Deniz sevdası ve gemi tutkusu, onların maharetli ellerinde küçücük yelkenlilere, takalara, gemilere, hatta kimi zaman hız motorlarına dönüşüyor. Deniz aşkıyla çarpan yüreklerin maharetli elleri, orijinal planı üzerinden ölçekle küçültülmüş bir gemiyi, aylar süren bir çalışmanın ardından ortaya çıkarabiliyor. Gemi modelcileri ile bu sanatın inceliklerini, olmazsa olmazlarını konuştuk.

“Bakakalırım giden gemilerin ardından,” demiş şair. Ama onlar, giden gemilerin ardından bakakalmamış, tersine -yüreklerinde büyüyüp dev dalgalar yaratan deniz sevdasıyla- gemiler yaratmaya adamışlar kendilerini. Gemi modelciliği ustalarından söz ediyoruz. Denize ve gemilere olan sevdalarını sabırla ve özveriyle yoğurup, yapımı bir hayli zaman alan gemi modelleri yapıyorlar onlar. Gemi tutkunları; gemi modelciliği hakkında bilimsel çalışmalar yapmak, bu konuda dünya standartlarını ve teknik gelişmeleri yakından izlemek, gemi modelciliğinin yayılıp gelişmesini sağlamak gibi amaçlarla bir dernek bile kurmuşlar. Her biri farklı meslek, eğitim ve yaş grubundan olan gemi modelcileri, 1977 yılında “Gemi Modelcileri ve Gemi Severler Derneği” çatısı altında toplanmışlar.
200 üyesi bulunan derneğin şimdiki Genel Sekreteri Metin Önkol, dernek üyeleri Haldun Ünsal ve Ercan Küçüktaş ile Rahmi Koç Müzesi’nde kıyıda demirli “Fenerbahçe” gemisinde, gemi modelciliği konusunda keyifli bir söyleşi yaptık. Fenerbahçe gemisinin, söyleşimizi yaptığımız sergi bölümünde, dernek üyelerinin maharetli ellerinden çıkan birbirinden güzel, kimisi “statik”, kimisi de “yüzer” türünden, cam çerçevelerle korunan çok sayıda gemi modeli, sabır ve tutku olmazsa bu ürünler asla ortaya çıkmaz dedirtiyor insana. Metin Önkol da, gemi modelciliğinde anahtar kelimelerin, “sabır, sebat, araştırma, ruhu ve istek” olduğunu söyleyerek doğruluyor bunu. Tabii bir de ‘deniz sevdası’…

Gemi Maketi İle Gemi Modeli Farklı Şeyler

Dernek Genel Sekreteri Metin Önkol’a, ilk olarak gemi modelciliğinin ne olduğunu soruyoruz. Gemi maketi ile gemi modelinin sürekli karıştırılan kavramlar olduğunu söyleyerek söze başlayan Önkol, “Model farklı bir şey, maket farklı. Tüm parçaları hazır olan kitleri alıp, bunları bir araya getirip küçük bir gemi elde ediyorsanız bunun adı makettir. Ama daha önce inşa edilmiş, yaşamış bir geminin orijinal planlarına sadık kalarak, ölçekle küçülterek her bir parçasını kendiniz yapıyorsanız, işte bu gemi modeli olur.” diyor.

Gemi modelciliğinin hobi olarak zor bir uğraş olduğunu söyleyen dernek üyesi Haldun Ünsal ise, “Günde iki üç saatinizi ayırmak zorundasınız. Zaten bundan fazlasına ne göz müsaade eder, ne de asap. Çünkü ince işçilik gerektiriyor. Günde üç saat çalışmayla ancak yedi-sekiz ayda neticeye ulaşabiliyorsunuz. Büyük sabır işi yani” diye konuşuyor. Gemi sevdalılarına, “Gemi modelciliğini yalnızca hobi olarak mı yapıyorsunuz? Maddi bir getirisi de var mı?” diye soruyoruz. Ercan Küçüktaş yanıtlıyor sorumuzu; “Belirli bir seviyeye geldikten sonra bir modeli 5 bin dolara satma şansına sahip olursunuz. Ama kimsenin, aylarca emek verdikten sonra modelini satabileceğini de düşünmüyoruz. O kadar emekten sonra artık çocuğunuz gibi oluyor eseriniz. İhtiyacınız olsa bile evinizdeki halınızı satarsınız, gemi modelinize dokunamazsınız.”
Gemi modelciliğine ilk adımını 80’li yıllara bir gezisi sırasında vitrinde gördüğü tamamı köseleden yapılma bir “gulet” modeli satın alarak başlayan, 25-26 yıldır da heyecanını hiç kaybetmeden bu uğraşı sürdüren Metin Önkol’a, gemi modelciliğinin pahalı bir uğraş olup olmadığı sorusunu yöneltiyoruz. Önkol, gemi modelciliğinin pahalı bir uğraş olduğunu söyleyemeyeceğini belirtirken, son dönemde dinamik (yüzer) gemi modellerine ilgi duyan ve o tarzda modeller yapan Haldun Ünsal ise, yüzer gemi modellerinde işin içine biraz da teknolojik gereçler girdiğini ve maliyetin bu nedenle bir parça arttığını ifade ediyor.

Statik ve Dinamik Gemi Modelleri

Statik gemi modeli ile dinamik model arasındaki farkı Metin Önkol anlatıyor bize. Model teknelerin, orijinal planlarından ölçekle küçültülmüş ve aslına uygun şekilde detaylarına sadık kalınarak yapıldığını söyleyen Önkol, gemi modeli yapım tekniklerinin de “statik” ve “dinamik” olarak gruba ayrıldığını belirtiyor öncelikle. Önkol, statik yani yüzmeyen gemi modeli yapımını  şöyle anlatıyor:

“İlk iş olarak, modeli yapılacak geminin ölçekli planının temin edilmesi gerekir. Malzeme olarak kaplama için tahta çıtalar, omurga tahtaları, ağaç tutkalı, küçük çivi gereklidir. Elinizde model çekici, maket bıçağı, kıl testere, mengene gibi küçük el aletleriniz de olmalı. Çeşitli incelikte zımpara kâğıtları ve küçük takozlar gerekiyor. Teknenin omurgası, plan üzerinden kalıplanarak kesilir ve üzerinde çalışmaya devam edebilmek için dikine bir yere sabitlenir. Postalar yani teknenin yan destekleri de aynı yöntemle kıl testere veya motorlu testere ile kesilip zımpara ile alıştırılır. İskelet bu şekilde oluşturulduktan sonra sıra kaplamalara gelmiştir. Kaplama çıtaları da uygun boyda kesilir. Buharda ısıtılarak gereken eğim verilir ve üst kenardan başlayarak tutkal sürülen postalara ince maket çivisi veya toplu iğne ile tutturulur. İyice kuruduğundan emin olunca çiviler sökülür. Kaplama işlemi bu yöntemle tamamlanır. Gövdenin ince zımpara işlemi yapılarak boyaya hazır hale getirilir. Teknenin üst kısmında plana uygun olarak eklenir. Bu işlem isim yazma, bayrak direği, fener gibi süslemelerin takılması ile tamamlanır. Tekne artık bitmiştir.” Metin Önkol, tüm bu aşamaları birkaç dakikada aktarıyor bize, ama modelin yapımının elbette böyle bir çırpıda olmadığını söylemeden de edemiyor. En basit bir modelin bile en az iki-üç ayda tamamlandığını öğreniyoruz. Önkol, “dinamik” yani yüzer gemi modeli yapımının da tıpkı statik modellerdeki gibi olduğunu belirtiyor. Ancak Önkol’un anlattığına göre, yüzer gemi modelinde güvertenin kapatılmasından önce su geçirmezlik için dışına 2-3 kat macun uygulanıyor ve yeniden zımpara yapılıp, iç kısma da özel bir vernik sürülüyor. Yüzer bir model olduğu için de tıpkı büyük gemilerde olduğu gibi motor, şaft, pervane montajı yapılıyor. İçine yerleştirilecek batarya için de yer hazırlanıp motora bağlantıları yapılıyor. Teknenin uzaktan kumanda ile çalıştırılabilmesi için ise teknenin içine alıcı ve sinyalleri aktarabilecek aktarıcı denilen elektronikler yerleştiriliyor. Gemi Modelcileri ve Gemi Severler Derneği Genel Sekreteri Metin Önkol, teknenin yüzer tip olması sebebiyle denge unsurunun da bir hayli önemli olduğuna vurgu yaparak, “Üzerine konulacak tüm aksamların ağırlıkları tahmini hesaplanarak, su kesimi düzgün işaretlenmeli ve suda kontrol edilmelidir. Yapılan tüm bağlantılarla, radyo kontrol cihazından vereceğiniz komutlarla tekneniz, ileri-geri, sağ-sol, varsa eğer ışıkların yanıp sönmesi, düdüğünün ötmesi, bacadan duman çıkması gibi hareketleri yapar duruma gelir. Teknenin üzerine plana uygun yapılacak tüm süslemeler ve isimlendirme işlemi de tamamlandıktan sonra artık tekneniz yüzdürmeye hazır hale gelmiş demektir” diye konuşuyor.


Arşivlerde Barbaros’un, Piri Reis’in Tek Bir Planı Yok

Gemi modelciliğinde malzeme tedarik etmenin kolay olup olmadığını soruyoruz dernek üyelerine. Bundan 25-30 sene öncesi malzeme tedarik etmenin o kadar da kolay olmadığını anlatıyor Metin Önkol. Hatta gemi modelciliğine başladığı ilk yıllarda sebze kasasından bile faydalanmak zorunda kaldığını söyleyen Önkol, artık böyle olmadığını gerek model planı, gerekse modelin ahşap ve metal parçalarının kolaylıkla temin edilebildiğini ifade ediyor. Gemi modelciliğinde yeri geldiğinde gözlükçü malzemeleri, neşter gibi tıp aletleri, marangozluk ve terzilik aletlerinin kullanıldığını anlatan Önkol, bijuterinin de malzeme bakımından çok zengin bir alan olduğunu belirtiyor.

“Peki ya planlar... Gemi planlarını kolaylıkla elde edebiliyor musunuz?” diye soruyoruz. Derneğin 150’ye yakın planı olduğunu anlatan Metin Önkol, 1978 yılında edindikleri ilk planın, Almanya’dan gelen ‘Yavuz’ gemisinin orijinal planı olduğunu kaydediyor. Önkol, arşiv konusuna Türk gemileri açısından bakılacak olursa hiç de sağlıklı bir arşivin olmadığını üzüntüyle dile getiriyor. Önkol, “Maalesef bugün bir tek Osmanlı kalyonu hayatta kalmamış, bir tekinin planı yok. Biz başkalarının planlarını model olarak yapıyoruz. İspanyol, İngiliz gemilerinin modellerinin planları var yapıyoruz. Barbaros’un, Turgut Reis’in bir tek planı bile yok arşivlerde. Dünyanın ilk tersanesi Alanya’da. Tersane duruyor, ama onun imal ettiği gemilerden bir tanesinin planı yok” diyerek sitem ediyor. Yurt dışındaki gemi modelciliği ile ülkemizi karşılaştırmasınız istiyoruz Önkol’dan. “Demirperde ülkeleri varken dünyadaki en büyük modelciler Romanya, Bulgaristan, Rusya denizi olmayan Ermenistan’dan çıkıyordu” diyen Önkol, oysa üç tarafı denizlerle kaplı, dünyanın tek iç denizine sahip olan bir ülke olarak modelcilikte çok zayıf olduğuna dikkat çekiyor.
Avusturya merkezli Uluslararası Gemi Modelcileri Federasyonu olan NAVIGA ile Gemi Modelcileri ve Gemi Severleri Derneği üyelerine modelciliği Türkiye’de sevdirmek ve yaygın hale getirmek için ne gibi çalışmaları olduğunu soruyoruz. Dernek adına konuşan Genel Sekreter Metin Önkol, sorumuzu, “Derneğimizin en büyük gayesi, yarınlara bir şeyler bırakabilmek. Yeni modelciler yaratabilmek. Tamamen ücretsiz kurslar hazırlamak istiyoruz ama bunu mekan yetersizliğinden dolayı yapamıyoruz” sözleriyle cevaplıyor.

Dernek üyesi Ercan Küçüktaş da, yarınlara yeni modelciler yetişsin diye İstanbul Teknik Üniversitesi’de gemi inşaat mühendisliği talebelerine yönelik modelcilik eğitimi verdiklerini ekliyor.

İSMEK ‘Model Gemi Yapımı’ Eğitimleri

İSMEK’te gemi modelciliği konusunda 4 yıldan bu yana eğitim veriliyor. “Model Gemi Yapımı” branşı, halen yalnızca İSMEK Kadıköy Merkez’de eğitim veriliyor. Denizcilik bilgisi, el becerisi ve sabır gerektiren bu branşın usta öğreticisi Metin Kıral’ın, İSMEK’te hocalık yapmaya başlamasının hayli ilginç bir öyküsü var.
Deniz Harp Okulu mezunu, donanmadan emekli Kıral, emeklilik dönemini daha verimli hale getirebilmek için bundan 4 yıl önce el sanatlarına olan ilgisinden dolayı sedef öğrenmeye, Kadıköy İSMEK’e gelmiş. Model Gemi Yapımı branşını, İSMEK’in geniş branş yelpazesine eklemek üzere adımların atıldığı o dönem, sınıf arkadaşları Metin Kıral’ın gemi modelciliği konusundaki yeteneğini kurs yönetimine aktarmış. Metin Kıral, böylece İSMEK’te öğrenciyken, o çok iyi bildiği gemi modelciliği konusunda eğitmen olmuş. Donanma yıllarında ve sonrasında gemi modelciliği konusunda kendini sürekli geliştiren Kıral, model yapımında başarılı olmak için, “Bir kere işin içinde olacaksınız, el beceriniz olacak, sabırlı olacaksınız ve istekli olacaksınız.” diyor.

İSMEK’teki gemi modelciliği eğitiminden bahsetmesini istediğimiz Metin Kıral, model yapımına geçmeden önce kursiyerlere, “gemicilik terimleri, gemi stabilitesi, gemi yönleri, gemi kısımları, gemi çeşitleri” gibi konularda teorik bilgiler verdiğini aktarıyor.

“Kursiyerler daha başlangıçta bu bilgilerle ısıtılmaya başlıyor. Projeler ve malzemeler tedarik ediliyor sonra. Yapıma kaburgayı kısmıyla başlıyoruz” diyen usta öğretici, projeleri genellikle kendisi çiziyor. Anlattığına göre, bir proje asgari iki paftadan başlıyor ve bu 8-10 paftaya kadar gidebiliyor. Bu arada pafta, modelin yapımına dair her bir aşamanın çizilmiş olduğu projelere deniliyor.
İSMEK’teki gemi modelciliği kursunda her yıl iki yeni proje gündeme alınıyor. Kursiyerlerin eski projelerden beğendikleri olursa, onlar da dahil ediliyor ve böylece dönem sonunda İSMEK genel sergisine yetiştirilmek üzere 4-5 çeşit model çıkıyor ortaya. Her kursiyer, istediği bir planı seçip sergiye kadar tamamlıyor.

İSMEK Kadıköy Kurs Merkezi’nde eğitimi verilen gemi modelciliği branşında 2010-2011 eğitim döneminde, yıl sonunda onaylı sertifika alabilecek 43 kursiyere eğitim veriliyor. Makine mühendisinden mali müşavire çok geniş yelpazedeki kursiyer profilinde sahip gemi modelciliği sınıfında bayan kursiyerlerin de olması dikkat çekiyor.

İSMEK El Sanatları Dergisi 11 İNDİR

Bu yazı 2032 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK