Çini

Pîrî Reis’in Gemileri, Çini Denizlerinde Seyrediyor

  • #


Yazı: Sudenaz CANDAN

Pîrî Reis’in çizdiği ilk dünya haritasının 500. yılı münasebetiyle UNESCO tarafından ilan edilen “Pîrî Reis Yılı”nda İSMEK çini usta öğreticisi Sevim Ersoy ve öğrencilerinin bu tema ile hazırladığı eserler ile de anıldı. Ersoy ve öğrencileri, Pîrî Reis’in dünya haritalarıyla birlikte, Kitab-ı Bahriye’sindeki portolanlarını çiniye aktardı. Bu çalışmalar vesilesiyle, Reis’in arşivlerde kalan birçok portolanı hem gün yüzüne çıkmış, hem de çini sanatına yeni bir tema kazandırılmış oldu.

Denizcilik tarihimize nice değerli deniz bilimcisi ve amiraller yetiştirmiş olan ‘denizciler diyarı’ Gelibolu’da, o yıl bir bahriyeli daha dünyaya gözlerini açtı; Ahmet Muhiddin Pîrî. Geleceğin Pîrî Reis’i… Kaynaklar kesin bir tarih vermese de 1465-1470 yılları arasında doğduğunu söylüyor “denizler piri” Pîrî Reis’in doğum yılı olarak. Denizciliği genç yaşlardan itibaren birlikte açık denizlere açıldığı amcasının, Karamanlı Kemal Reis’in yanında korsanlık yaparak öğrendi Ahmet Muhittin Pîrî. Kemal Reis de öyle sıradan bir denizci değildi, Türk denizcilik tarihinde önemli isimlerden biriydi. Hal böyle olunca, yanında yetiştirdiği yeğeni Ahmet Muhiddin Pîrî’nin de adını Osmanlı denizcilik tarihine altın harflerle yazdırması elbette kaçınılmazdı.
Pîrî Reis, Hint Kaptan-ı Deryası iken, hakkında dönemin padişahı Kanuni Sultan Süleyman’a verilen aleyhte bir rapor üzerine 1554 yılında idam edilinceye kadar yaşamına öyle başarılar sığdırdı ki, her biri denizcilik tarihimizde derin izler bırakmıştır. Rodos seferi sırasında Osmanlı Donanması’na katıldıktan sonra başarıdan başarıya koşan Pîrî Reis günümüzde, seferlerde elde ettiği başarılardan çok, çizdiği ilk dünya haritası ve meşhur Kitab-ı Bahriye adlı eseriyle ile anılır.

Uzun yıllar boyunca Akdeniz’i karış karış dolaşan, tüm limanları ve kıyıları dikkatle gözlemleyip tüm faaliyetlerini kayıt altına alan Pîrî Reis, ilk dünya haritasını 1513 yılında, ikincisini ise 1528 yılında yaptı. Pîrî Reis’in iki dünya haritası bugün halen Topkapı Sarayı Müzesi’nde muhafaza ediliyor. Bu harita, bir tarihi eser olmasının yanı sıra 1500’lü yıllarda hiçbir Avrupalı’nın vakıf olmadığı detayları içermesi bakımından da önemli. Pîrî Reis’in bu ilk haritası, daha o tarihte, 1800’lü yıllarda keşfedildiği söylenen Antarktika kıtasındaki zirveleri ve sıradağları dahi birebir yansıtır. Haritada Arjantin ile başlayan Güney Amerika kıtasının, Antarktika’nın bir uzantısı olduğu ortaya konulmuştur. Arjantin uzaydan bakıldığında 47 derece sağa kıvrık gözükür. Pîrî Reis bugün bile haritada, doğruyu yansıtmayacak şekilde dik olarak çizilen Arjantin’i, 47 derece açıyla birebir çizmiştir. Reis, haritada Cebelitarık Boğazı’nı da âdeta uzaydan görülür şekliyle kaydetmiştir.

Pîrî Reis’in dünya haritası, Kristopher Kolomb’un haritasından faydalanarak yapılmış tek harita olması bakımından da önemlidir. Pîrî Reis’in çalışmaları, Osmanlılarda şehir ve limanları gösteren ilk çizimler olması özelliği ile de dikkat çeker. 16. yüzyılda Akdeniz ve Ege Denizi’yle ilgili en kapsamlı bilgileri içeren plot kitabını yazmış olan Pîrî Reis, harita ve bilgileri bir bütün halinde toplayan ilk kartograf olarak bilinir. Kendisinden onlarca yıl sonra bile onun yaptıklarının bir benzerini veya daha gelişmişini yapan bir kartograf daha çıkmamıştır.
Osmanlı coğrafyacıları arasında dünyaca en çok tanınanı ve Türk denizcilik tarihi dendiğinde akla ilk gelen isimlerden olan Pîrî Reis’in Kitab-ı Bahriye adlı eseri ise ilk denizcilik kitabı olması bakımından önem taşır. Pîrî Reis bu çalışmasında, Ege ve Akdeniz kıyılarında bulunan şehir ve ülkeleri tarif ederek, resim ve haritalarını yapmış, aynı zamanda denizcilik ve gemicilik için de önemli bilgiler vermiştir. Kitab-ı Bahriye’nin kopyalarında toplam 5 bin 704 adet portolan bulunur ki, bu sayı bugüne kadar yaşamış tüm kartografların çizmiş olduğu portolanlardan çok daha yüksek bir sayıdır.

Pîrî Reis Çinilerde Yaşatılıyor

Vefatına kadar kendisini denizcilik tarihimiz için önemli çalışmalar yapmaya adayan Pîrî Reis, iki dünya haritası ve çağdaş denizciliğin ilk önemli yapıtı sayılan Kitab-ı Bahriye adlı eseri ile günümüzde halen yaşatılıyor. Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı UNESCO, 2011 yılında gerçekleştirilen 36. Genel Kurul Konferansı’nda, 1513 tarihli Pîrî Reis Haritası’nın 500. yılı anısına, 2013 yılını kutlama ve anma programına aldı. “2013 Pîrî Reis Haritasının 500. Yılı” kapsamında, TC Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın öncülüğünde çeşitli etkinlikler gerçekleştiriliyor.
İSMEK’te çini usta öğreticiliği yapan Sevim Ersoy ve öğrencileri de, “2013 Pîrî Reis Haritasının 500. Yılı” etkinliklerinde, Pîrî Reis haritası temalı eserleriyle yer alıyor. İki yıl önce “Sırlı Denizlerin Seyir Defteri” adlı sergi ile denizcilik serüvenlerine başlayan Sevim Ersoy ve öğrencileri, çini sanatındaki yeteneklerini bu kez de Pîrî Reis haritalarında sergiliyor. Ersoy ve çini öğrencilerinden oluşan çalışma ekibi, Pîrî Reis’in iki dünya haritasıyla birlikte, ünlü eseri Kitab-ı Bahriye’deki portolanlarını çiniye aktardı. Bu arada, ‘portolan’ın, deniz haritalarındabüyük ölçekli olarak yapılmış bir limanın tüm ayrıntılarını kapsayan bir harita türü olduğu bilgisini de verelim.

Ersoy ve öğrencilerinin Pîrî Reis haritası temalı eserleri; Pîrî Reis Üniversitesi, İzmir ve Alaçatı’da düzenlenen üç ayrı sergide sanatseverlerin beğenisine sunuldu. Pîrî Reis temalı eserler ayrıca, 5 Haziran-10 Kasım 2013 tarihleri arasında Hırvatistan’da düzenlenecek üç ayrı sergide de yer alacak. Sevim Ersoy ile Pîrî Reis yılı dolayısıyla hazırladıkları eserler ve katılacakları sergiler hakkında konuştuk.

Çini ustası, eserleri hazırlarken en büyük destekçilerinin Beşiktaş Deniz Müzesi Komutanı Ali Rıza İşipek olduğunu belirtiyor. Müzenin zengin arşivinden yararlanmalarını sağlayan İşipek, sergilerin küratörlüğünü de üstlenmiş. Ersoy’dan her sergi için ayrı eserler ürettiklerini öğreniyoruz. Kendisinden başka 10 öğrencisinin de dahil olduğu Pîrî Reis Üniversitesi’ndeki sergide 25 eser bulunduğunu belirten Ersoy, İzmir’deki sergide de 15 kişinin elinden çıkan 40 eserin yer aldığını ifade ediyor. Alaçatı’daki üçüncü sergide ise 12 kişinin yine toplam 40 eseri, sanatseverlerin beğenisine sunulmuş.


İSMEK’lilerden Pîrî Reis Sergileri

Çini sanatçısı Sevim Ersoy, Pîrî Reis’i anma yılı kapsamında yaptıkları çalışmalarla amaçladıklarını anlatırken, “Pîrî Reis’i çok daha geniş kitlelere tanıtabilmek maksadıyla, onun her biri sanat şaheseri sayılabilecek olan harita ve portolanlarını çiniye aktarmayı planladık. Bu vesileyle Pîrî Reis’in bugüne kadar arşivlerde kalıp bilinmeyen birçok portolanı da eşsiz bir Türk sanatı olan çinilerde yeniden hayat bulacaktır.” diye konuşuyor. Ersoy bugüne kadar gerçekleşen sergilere de, “Alaçatı ve Çeşme portolanlarından oluşan ‘Pîrî Reis Alaçatı’da’ adlı çini sergisinden sonra, Pîrî Reis Üniversitesi’nin düzenlediği 1. Avrasya Denizcilik Tarihi Kongresi’nde 8 Akdeniz ülkesinin portolanlarından oluşan ‘Pîrî Reis Akdeniz’de’ çini sergisiyle dünyanın 5 kıtasından gelen 100’ün üzerinde yabancı deniz tarihi uzmanına ve ülkemizin değerli uzman deniz dostlarına ulaştık.” sözleriyle değiniyor. Sevim Ersoy ayrıca, Pîrî Reis Denizcilik Derneği’nin davetlisi olarak gittikleri İzmir’de de “Pîrî Reis İzmir’de” adlı çini sergisini gerçekleştirdiklerini ifade ediyor.

Söylediklerinden, Ersoy ve öğrencilerinin sergiye hazırlanırken, serginin düzenleneceği yerin Kitab-ı Bahriye’deki portolanlarını tespit ederek o bölgeleri çiniye aktardıklarını anlıyoruz. Çini sanatçısı, haritaları ve Kitab-ı Bahriye’deki portolanları çiniye aktarırken ana hatlara sadık kaldıklarını, böylece Pîrî Reis’e olan hayranlıklarını ve duydukları saygıyı vurguladıklarını belirterek, “Denizlerdeki boşlukları, o dönemi yansıtan kalyon ve kadırgalarla doldurup, çininin albenili renkleriyle süsleyerek, Pîrî Reis’in dünya denizcilik tarihindeki önemini fırçalarımızla anlatmaya çalışıyoruz.” diyor.

Sevim Ersoy ve öğrencilerinin sergiler için hazırladıkları eserler arasında, Pîrî Reis’in 1513 tarihli dünya haritası da yer alıyor. Ersoy, kendisine ait olan bu çalışmanın 70x100 cm ebadında hazırlandığı anlatıyor. Pîrî Reis’in 1513 tarihli dünya haritasından uyarlanan bu çini eserin yapımı, yaklaşık olarak iki ay sürmüş. Ersoy, haritayı çiniye uyarlamanın keyif verici olduğunu, ancak üzerindeki eski harfle yazıların aktarılmasında zorlandığını belirtmeden geçmiyor. İSMEK çini usta öğreticisi, orijinal metinler çok net olmadığı ve okunamadığı için yanlış bir şey yazmamak kaygısıyla biraz zorlandığını ifade ederken, bu konuda İSMEK’teki Osmanlı Türkçesi hocası Asiye Kutel'den destek aldığını da vurguluyor.
Sevim Ersoy ve çiniyi İSMEK’te öğrenen ekibinin Pîrî Reis temalı eserlerinin, Hırvatistan’da düzenlenecek olan 3 ayrı sergide yer alacağını belirtmiştik. Ersoy bu sergilerin, 5 Haziran-2 Eylül 2013 tarihleri arasında Rijeka kentinde, 5-30 Eylül 2013 tarihleri arasında Porec kentinde, 3 Ekim-10 Kasım 2013 tarihleri arasında da başkent Zagrep’te düzenleneceğini belirtiyor. Bu sergiler için Hırvatistan’ın seçilmesi ise hayli manidar. Pîrî Reis’in Kitab-ı Bahriye eserinde özellikle Hırvatistan kıyı kentleri ve adalarına ait çok sayıda portolanın (liman haritası) bulunması nedeniyle sergi Hırvatistan’da düzenleniyor. Sevim Ersoy, Hırvat halkının son dönemde Türk dizilerine, özellikle de Kanuni dönemini anlatan diziye ilgi gösteriyor olması nedeniyle serginin adının “Sultan Süleyman’ın Kartografı Pîrî Reis“ olarak belirlendiğini söylüyor.

Ersoy, eserlerinin ayrıca Preveze Deniz Zaferi'nin yıldönümü olan 27 Eylül 2013 tarihinde gerçekleştirilecek, Beşiktaş'taki yeni Deniz Müzesi’nin açılışında da sergileneceğini belirtti. Ersoy son olarak, “Tüm bu çalışmaları, önce İSMEK’te kursiyerim, daha sonra atölyedaşım olan öğrencilerimle gerçekleştirmem, İSMEK’in kurslarının amacına ne kadar uygun sonuç verdiğinin kanıtı olarak algılanmalıdır.” diyor

İSMEK El Sanatları Dergisi 16 İNDİR

Bu yazı 1337 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK