Makale

İslâm El Yazmalarıyla Ünlü Chester Beatty Kütüphânesi

  • #


Yazı: Yrd. Doç. Dr. Celalettin KARADAŞ

2002 yılında, Avrupa Yılın Müzesi seçilen Chester Beatty Müzesi, kurucusu Sör Alfred Chester Beatty’nin ismiyle anılmaktadır. Müze, İrlanda Cumhuriyeti’nin başkenti Dublin şehir merkezinde bulunmakta ve ziyaretçilerin akınına uğramaktadır.

Kütüphanenin kurucusu Chester Beatty(1) (1875-1968) New York’ta doğdu. Columbia Üniversitesi’nde maden mühendisliği okudu. Mısır’da bulunduğu dönemlerde, İslâm sanatına ilgi duydu. Bilhassa yüksek kaliteli tezhipli el yazmalarından meydana gelen bir koleksiyon oluşturdu. XX. yüzyılın başlarına kadar, Türk eserlerinin hâlâ Batılılar tarafından ilgi gördüğü ve el yazması kitapların Avrupalı koleksiyoncular tarafından satın alındığı bilinmektedir. Ünlü koleksiyoncu Beatty’nin çeşitli el yazmalarını satın alma isteği ile ilgili olarak bir başka ünlü koleksiyoncu Calouste Gulbenkian’la fikir teâtîsinde bulundukları, birbirlerine yazdıkları mektuplardan anlaşılmaktadır(2). 1930’lu yıllarda İslâm koleksiyonuna birçok el yazması ekleyen Beatty, 1953’te bu eserleri sergilemek için bir bina satın alarak müze haline getirdi. Müze, Beatty’nin ölümünden sonra şimdiki binasına taşındı. Dublin Castle’ın bahçesinde bulunan Clock Tower, bütünüyle restore edildi. Bu binaya eklenen yeni yapı, sergi salonları olarak, eski bina ise müracaat kütüphane olarak araştırmacıların hizmetine sunuldu(3).
El yazmaları, Orta Çağ’ın başlarından itibaren devlet adamları ve zengin kesimin ilgisini çekmiş, önemli bilim merkezlerinde kütüphaneler kurulmuş ve kitapçı dükkânları açılmıştır(4). El yazmaları, sahip oldukları kişilerin kültürel ve ekonomik zenginliklerini yansıttığı için sanatsever kişiler, kitaplarının sanat değeri taşımasına özen göstermişler ve bir itibar göstergesi olarak bu eserlere sahip olmuşlardır. Alfred Chester Beatty de kütüphânesinde Doğu ve Batı medeniyetlerinin önemli eserlerinin yer aldığı Doğu Asya, İslâm ve Batı Koleksiyonu adı altında üç büyük koleksiyonu barındırmaktadır. Üzerinde duracağımız İslâm Koleksiyonu’nda, muhtevâsı îtibâriyle kıymetli el yazmaları yer almaktadır. İslâm yazı sanatının büyük isimlerinin yazmış oldukları Kur’ân-ı Kerîmler, delâilü’l-hayrâtlar, en’âm-ı şerîfler, risâleler, evrâd-ı şerîfler, murakkaa’lar, levhalar ve divânlar koleksiyonun gözde parçaları arasındadır.

İslâm Koleksiyonu, Kur’ân, Arap, Türk, İran ve Moğol-Hint koleksiyonlarından meydana gelmektedir. Kur’ân Koleksiyonu, 260’tan fazla Kur’ân ve Kur’ân parçalarından oluşmaktadır. Bu koleksiyonun yaklaşık 30 tanesi(5) Türk hattatları tarafından yazılmış eserlerdir. Bunlar arasında, Yahya Sûfi (Is. 1475), Yakut el-Mustasımî (Is. 1452),Şeyh Hamdullah (Is. 1517), Mustafa Dede (Is. 1523), Hasan b. Ahmet al-Karahisarî (Is. 1527), Mustafa el- Eyyûbî (Is. 1526), Derviş Ali (Is. 1564), Çemşir Hâfız (Is. 1580) gibi ünlü hattatların kaleminden çıkmış yazmalar sayılabilir. Arap Koleksiyonu’nda, yaklaşık 2650 yazma bulunmaktadır. Bu yazmalar, tarih, coğrafya, tıp, astronomi, matematik ve dilbilim gibi konuları içermektedir. İran Koleksiyonu, yaklaşık 330 yüksek kaliteli yazmadan müteşekkildir. Burada, Firdevsi(6) (ö. 1020) (İran’ın milli destanı Şâhnâme’nin müellifi olup, eserine ruh ve aklı yaratan Allah’ın adıyla başlayıp, her şeyin üzerinde gördüğü aklı ve bilgiyi över), Nizâmî(7) (Nizâmî-i Gencevî (ö. 1214) Fars edebiyatında hamse türünün kurucusu sayılan şair. Farsça, Arapça, Pehlevice, Süryanice, İbrânîce, Ermenice ve Gürcüce olmak üzere 7 dil bilmektedir. Penç Genç adıyla da bilinen ve yaklaşık 35.000 beyitten meydana gelen eserini 35-40 yılda tamamlamıştır). Sa’dî (Sa’dî-i Şîrâzî (ö. 1292) Fars edebiyatının en büyük şairlerinden olup, Bostan ve Gülistan’ın yazarıdır). Hâfız(8), (Hâfız-ı Şîrâzî (ö. 1390) İran’ın önde gelen lirik şairlerinden biridir. Hâfız-ı Şîrâzî Dîvânı’nın, bu nüshadan başka Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3907’ de bir nüshası vardır.) ve Câmi(9) (Abdurrahman Câmi (ö. 1492) İranlı âlim ve şairlerden biridir) gibi ünlü şairlerin eserleri bulunmaktadır. Moğol-Hint Koleksiyonu, yaklaşık 1000 eserden oluşur. Özellikle Ekber Şah (Bâbürlü hükümdarı, 1556-1605), Cihangir (Bâbürlü hükümdarı, 1605-1627) ve Şah Cihan dönemlerine ait, Ekbernâme (Ekber Şah döneminin ünlü âlim, şair ve devlet adamı Ebü’l-Fazl el-Allâmî’nin (ö. 1602) hükümdar adına yazdığı, Hindistan’ın idari, siyasi ve dinî hayatına dâir meşhur eseridir), Ekber Tarihi ve tek varak halinde minyatürler koleksiyonun gözdeleridir. Türk Koleksiyonu(10), İslâm Koleksiyonu’nun en küçük bölümüdür. Koleksiyonda, 160 civarında eser bulunmaktadır. Ancak, burada bulunan eserler arasında, özellikle, hat, tezhip, cilt ve minyatür sanatları açısından büyük öneme haiz eserler yer almaktadır.
Mevzu bahis ettiğimiz bu yazmalar arasında, Mustafa Dede bin Hamdullah imzalı en’âm-ı şerîf, Chester Beatty Kütüphanesi Is. 1523 numarada kayıtlıdır. XVI. yy. Türk hat sanatının önemli isimleri arasında yer alan Mustafa Dede, “Şeyh Mektebi”nin temsilcilerinden biri olup(11) birçok Mushaf, en’âm, cüz, murakkaa ve kıt’a yazmıştır. Eserleri, yerli ve yabancı koleksiyonlarda bulunmaktadır. Buradaki en’âm, 16.8x11.7 cm. ebatlarındadır. En’âm Sûresi’nin (6. Sûre-165 ayet) nesih hattıyla, 10 satır halinde tertip edilmesiyle hazırlanmıştır. Yazma, 25 varak olup, tüm sayfalarına halkârî bezeme yapılmıştır(12). Is.1527’de ki Kur’ân ise Sokullu Mehmed Paşa (1505-1579) için istinsâh edilmiş(13), Ramazan 977 / Şubat 1570 tarihli ve Hasan ibn Ahmed al-Karahisârî (Hasan Çelebi) imzalıdır. Sanatkârın, hocası Karahisârî’nin yazılarından ayırt edilemeyecek derecede maharetli ve aynı üslupta yazdığı eser, 20x13.3 cm. boyutlarındadır. Kur’ân’ın kabı, klâsik Türk cildi tarzında, koyu kırmızı renkte hazırlanmıştır. Eserin ilk dört ve son iki sayfası silme tezhipli olup, diğer sayfalar halkârî tarzda bezenmiştir.

Bir diğer eser, Hâfız Osman’ın (1052/1642-1110/1698) hocası(14) olan Suyolcuzâde Mustafa Eyyûbî (1028/1619-1097/1686) tarafından yazılan, Is.1526 numarada kayıtlı Mushaf’dır. Hattatın elli kadar Kur’ân-ı Kerîm yazdığı(15) ancak, ülkemizde bilinen tek Kur’ân’ının Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi Y.761’de(16), bir diğerinin de Chester Beatty Kütüphanesi’nde olduğu bilinmektedir(17). Kur’ân, 23x15,5 cm. ölçülerinde, işlek ve olgun bir nesih hattı ile 13 satır üzerine tertip edilmiştir. Yazma, 427 varaktır. Ketebe sayfasında, Mustafa el-Eyyûbî imzası göze çarpar. Tarihsiz olup, takriben XVII. asrın ikinci yarısına tarihlenmektedir. Kur’ân’ın kabı, dönemine ait klâsik Türk cildidir. Kap, miklepli olup, alttan ayırma şemse cilt tarzında, koyu kırmızı renkte hazırlanmıştır.
Müzede bulunan önemli edebî eserlerden biri, dîvân edebiyatımızın ünlü şâiri Muhammed b. Süleyman Fuzûlî’nin (ö. 963/1556)(18) T. 440’daki Fuzûlî Dîvânı’dır (19). Ülkemiz ve dünya müzeleriyle, şahsi koleksiyonlarda birçok nüshâsı vardır. Buradaki dîvân, takriben XVII. yy’a tarihlenmektedir(20). Eser, 17.2x10.5 cm. boyutlarında, iki sütun halinde ve 12 satır olarak yazılmıştır. Yazma, 94 sayfadan meydana gelmektedir. Kitabın kabı kestane rengi, lake cilttir. Üst kap koyu turuncu renkte olup, üzerine çeşitli çiçeklerden oluşan bir buket işlenmiştir. Motifler, tarama tekniğiyle gölgelendirilmiş, altın ve renkle tahrîrlendirilmiştir. Dîvânın v. 18a, v. 34b, v. 55a, v. 75b ve v. 93a sayfalarında bulunan minyatürler, Geç Safavî Devri tarzında ve Rıza Abbasî resimlerinin en güzel örnekleri(21) arasında sayılabilir.

Chester Beatty Kütüphanesi T. 401’de bulunan Hidâyet Dîvânı ise bir başka edebî eser olup, Türkmen el yazmalarının önemli bir numûnesidir. Şiirlerinde Hidâyet mahlasını kullanan Hidâyetullah Beg ismine, edebiyat tarihimiz le ilgili kaynaklarda rastlanmamaktadır(22). Hidâyetullah Beg’in hayatı ve edebî kişiliği hakkında söylenebilecek olanlar da, dîvândaki kayıtlardan ve ipuçlarından elde edilebilecek bilgilere bağlı kalmaktadır. Chester Beatty nüshasının zahriye sayfasındaki metinden anlaşıldığına göre, bu nüshanın Akkoyunlu hükümdarı Sultan Halil’in kütüphanesi için hazırlandığı görülür(23). Bu nüshadan başka, Dîvân-ı Hidâyet yazmalarının, Oxford Bodleian Kütüphanesi, Kirman ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde birer nüshası (24) vardır. Dîvân, 883/1478’e tarihlenmekle(25) beraber ketebe kaydı ve tarihi yoktur(26). Eser, 17.3x12.3 cm. boyutlarında, 2 sütun halinde, 11 satır olarak, nestâ’lık hattıyla, ince krem rengi kağıt üzerine is mürekkebiyle yazılmıştır. Kitabın kabı, kahverengi sahtiyan deri kullanılarak soğuk şemse cilt tarzındadır. Üst, alt kap ve mıklep içi, kaatı tekniği ile müşebbek şemse tarzda hazırlanmıştır. Yazma, 3b, 8b, 19b, ve 70b’ de olmak üzere dört minyatüre sahiptir.
Ele alınan son eser, T. 474 numarada kayıtlı, Nakşibendî tarikatının büyük sûfilerinin hal tercümeleriyle, tasavvufi terimlerin açıklamalarını ihtiva eden Nefahatü’l- Üns (Nefahat; güzel kokular, esintiler. Üns; Tasavvufi bir kelime olup, sufilerin kalplerinde Allah’ı müşahede etmeleri ve sadece Hak ile huzurda bulunmaları durumudur.) isimli eserdir. Abdurrahman Câmi’nin (ö.898/1492) en önemli mensur eserlerinden biridir. Birçok nüshası bulunmaktadır. Buradaki eser, 883/1478’de tamamlanmıştır. 30.6x19 cm. boyutlarında ve 17 satır halinde tertip edilmiştir. 377 varaktan oluşmaktadır. Eser, nestâ’lık hattıyla yazılmıştır. Kitabın kabı, koyu kahverengi sahtiyan deri ile mülemma şemse cilt tarzında hazırlanmıştır. Üst kap içi müşebbek şemse halinde kaatı tekniği ile işlenmiştir. 42b, 79b,116a, 177b, 219b, 266b, 276a, 302b.’de olmak suretiyle sekiz adet minyatürlü sayfa vardır. 302b.’de, Muhyiddin İbn-i Arabî tasvir edilmiştir. Bu minyatürde, Arabî’nin ateşi bir filozofun kucağına dökerek, ateşin yaktığı gibi mallarının da onları yakacağı ve Allah’ın onları mallarından mahrum edeceği ile ilgili bir sahne resmedilmiştir.

Burada zikrettiğimiz birkaç eser bile Türk-İslâm medeniyetinin zenginliğini ortaya koymak için yeterlidir. Medeniyetimize ait eserler tetkîk edilerek, yayın ve konferanslarla daha geniş kitlelere tanıtılmalıdır. Chester Beatty Müzesi sergi salonlarında teşhir edilen eserler meraklıları için, müracaat kütüphânede muhafaza edilen eserler de araştırmacılar için görülmesi gereken büyük bir hazine hük hükmündedir. Bilhassa, kitap sanatları üzerinde çalışan araştırmacılar, burada zikredemediğimiz birçok nadide yazmayı kütüphanede görme imkânı bulacaklardır.


Kaynaklar

Alparslan, Ali, Osmanlı Hat Sanatı Tarihi, İstanbul 1999.Arberry, J. Arthur, The Koran Illuminated A Handlist of the Korans in the Chester Beatty Library, Dublin 1967. Dakukî, İbrahim, “Fuzûlî’nin Hayatı Hakkında Bazı Yeni Tesbitler ve Arapça Divânı Üzerine Düşünceler”, Fuzûlî Kitabı, İstanbul 1996, s. 53-68. Derman, Uğur, Suyolcuzâde Eyyûbî Mustafa Efendi, Yeşilay Dergisi, S. 413, 1968, s. 18-20. Derman, Uğur, İslâm Kültür Mirâsında Hat Sanatı, İstanbul 1992. Fidalgo, Manuela, “Kitap tutkunu Calouste Gulbenkian”, Lizbon Calouste Gulbenkian Müzesi’nden Başyapıtlarla Doğu’dan Batı’ya Kitap Sanatı ve Osmanlı Dünyasından Anılar, İstanbul 2006, s. 39-49. Horton, Charles, Alfred Chester Beatty, Dublin 2003. James, David, Qur’ans and Binding from The Chester Beatty Library, London.  Kanar, Mehmet , “Firdevsî” mad., DİA, XIII, İstanbul 1996, s. 125-127. Kanar, Mehmet, “Nizâmî-i Gencevî” mad., DİA, XXXIII, İstanbul 2007, s. 183-185. Karadaş, Celalettin, “Suyolcuzâde Mustafa Eyyûbî’nin Kur’ânı”, Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, S. 21, Erzurum 2008, s. 113-121. Karadaş, Celalettin, “Chester Beatty Kütüphanesi Türk Koleksiyonu ve El Yazmalarımızdan Birkaçı” Tezhip Buluşması Sempozyumu, İstanbul - 26 Nisan 2009.Karadaş, Celalettin, “Türk Kültür Medeniyetinin Zengin Mirası El Yazmaları ve Bir Fuzûlî Dîvânı Nüshası”, Uluslararası Türklük Bilgisi Sempozyumu Bildiriler, I-II, Erzurum 2009, s. 631-636. Karadaş, Celalettin, “Dublin Chester Beatty Müzesi’nde Korunan Bir Şaheser: Hidâyet Dîvânı”, 10. Ulusal El Sanatları Sempozyumu, İzmir 2009, s. 188-195. Karahan, Abdülkadir, “Fuzûlî”, DİA, XIII, İstanbul 1996, s. 240-246. Korkmaz, Zeynep, “XV. Yüzyıl Azerî Türkçesinin Değerli Bir Temsilcisi Emîr Hidâyetullah ve Dîvânı”, Türk Dili Üzerine Araştırmalar, Ankara 1995, s. 516-526. Minorsky, V, The Chester Beatty Library: A Catalogue of the Turkish Manuscripts and Miniatures, with an introduction by J. V. S. Wilkinson, Dublin 1958. Okumuş, Ömer, “Abdurrahman Câmi”, mad., DİA, VII, İstanbul 1993, s. 94-99. Rado, Şevket, Türk Hattatları, İstanbul 1984. Serin, Muhittin, Hattat Şeyh Hamdullah, İstanbul 1992. Serin, Muhittin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, İstanbul 1999. Tanındı, Zeren, “Kitap ve Tezhibi”, Osmanlı Uygarlığı, I-II, 2005 Ankara, s. 864-891. The Chester Beatty Library, Dublin 2004. Yazıcı, Tahsin, “Hâfız-ı Şîrâzî”, mad., DİA, XV, İstanbul 1997, s. 103-106.

Dipnotlar

  1. Alfred Chester Beatty hakkında geniş bilgi için bkz. C. Horton, Alfred Chester Beatty, Dublin 2003.
  2. M. Fidalgo, “Kitap tutkunu Calouste Gulbenkian”, Lizbon Calouste Gulbenkian Müzesi’nden Başyapıtlarla Doğu’dan Batı’ya Kitap Sanatı ve Osmanlı Dünyasından Anılar, İstanbul 2006, s. 43.
  3. The Chester Beatty Library, Dublin 2004, s. 7-10.
  4. Z. Tanındı, “Kitap ve Tezhibi”, Osmanlı Uygarlığı, C. II, 2005 Ankara, s. 865.
  5. A. J. Arberry, The Koran Illuminated A Handlist of the Korans in the Chester Beatty Library, Dublin 1967, s. 57-72.
  6. Bkz. M. Kanar, “Firdevsî” mad., DİA, XIII, İstanbul 1996, s. 125-127.
  7. Bkz. M. Kanar, “Nizâmî-i Gencevî” mad., DİA, XXXIII, İstanbul 2007, s. 183-185.
  8. Bkz. T. Yazıcı, “Hâfız-ı Şîrâzî”, mad., DİA, XV, İstanbul 1997, s.103-106.
  9. Bkz. Ö. Okumuş, “Abdurrahman Câmi”, mad., DİA, VII, İstanbul 1993, s. 94-99.
  10. Bu koleksiyona ait katalog için bkz. V. Minorsky, The Chester Beatty Library: A Catalogue of the Turkish Manuscripts and Miniatures, with an introduction by J. V. S. Wilkinson, Dublin 1958.
  11. Ş. Rado, Türk Hattatları, İstanbul 1984, s. 65; M. Serin, Hattat Şeyh Hamdullah, İstanbul 1992, s. 49-53.
  12. Bu eser hakkında geniş bilgi için bkz. C. Karadaş, “Chester Beatty Kütüphanesi Türk Koleksiyonu ve El Yazmalarımızdan Birkaçı”, Tezhip Buluşması Sempozyumu, İstanbul - 26 Nisan 2009.
  13. D. James, Qur’ans and Binding from The Chester Beatty Library, (No. 73 Qur’ân), London.
  14. U. Derman, İslâm Kültür Mirâsında Hat Sanatı, İstanbul 1992, s. 199.
  15. U. Derman, “Suyolcuzâde Eyyûbî Mustafa Efendi”, Yeşilay Dergisi, S. 413, 1968, s. 19; Rado, s. 104; A. Alparslan, Osmanlı Hat Sanatı Tarihi, İstanbul 1999, s. 49; M. Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, İstanbul 1999, s. 115.
  16. Derman, Suyolcuzâde Eyyûbî Mustafa Efendi, s. 19.
  17. C. Karadaş, “Suyolcuzâde Mustafa Eyyûbî’nin Kur’ânı”, Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, S. 21, Erzurum 2008, s. 116.
  18. Minorsky, s. 71; A. Karahan, “Fuzûlî”, DİA, XIII, İstanbul 1996, s. 240; İ. Dakukî, “Fuzûlî’nin Hayatı Hakkında Bazı Yeni Tesbitler ve Arapça Divânı Üzerine Düşünceler”, Fuzûlî Kitabı, İstanbul 1996, s. 55.
  19. Bu eser hakkında geniş bilgi için bkz. C. Karadaş, “Türk Kültür Medeniyetinin Zengin Mirası El Yazmaları ve Bir Fuzûlî Dîvânı Nüshası”, Uluslararası Türklük Bilgisi Sempozyumu Bildiriler II, Erzurum 2009, s. 631-636.
  20. Minorsky, s. 72.
  21. Minorsky, s. 72.
  22. Z. Korkmaz, “XV. Yüzyıl Azerî Türkçesinin Değerli Bir Temsilcisi Emîr Hidâyetullah ve Dîvânı”, Türk Dili Üzerine Araştırmalar, I, Ankara 1995, s. 518.
  23. Korkmaz, s. 519.
  24. Bu dîvânlar hakkında geniş bilgi için bkz. Korkmaz, s. 516-526.
  25. Minorsky, s. 2; Korkmaz, s. 517.
  26. Bu eser hakkında geniş bilgi için bkz. C. Karadaş, “Dublin Chester Beatty Müzesi’nde Korunan Bir Şaheser: Hidâyet Dîvânı”, 10. Ulusal El Sanatları Sempozyumu, İzmir 2009, s. 188-195.


*Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk El Sanatları Bölümü Tezhip ASD Başkanı

İSMEK El Sanatları Dergisi 9 İNDİR

Bu yazı 886 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK