El işi

Anadolu Kadınının Gönül Dili: El Nakışı

  • #


Yazı: Gülseren KARADENİZ

Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle birlikte, bilgisayarlı veya yarı otomatik makinelerle üretilen nakışlar yaygın hale gelse de, el emeği göz nuru nakışların yeri bir başka. Çeyiz sandıklarının olmazsa olmazı olan nakış işleri, artık sadece masa ve yatak örtüleri, vitrin örtüleri gibi ev süslemeleriyle sınırlı kalmıyor. Ayakkabılarda, çantalarda, fularlarda, şallarda ve daha pek çok giyim eşyasında nakış işlemelerini görebiliyoruz.

Geleneksel el sanatlarımız içerisinde ayrı bir yeri vardır el nakışının… Toplumsal yapı içerisinde sesi çoğunlukla kısık kalmış olan; aşkını, acısını, coşkusunu, hüznünü dillendiremeyen Anadolu kadınının âdeta konuşan dili olmuştur el nakışı. Gelinlik kızların narin ellerinden, yeni gelinlerin kınalı parmaklarından, sevincin yanı sıra onca acıyı taşıyan nasırlı bilge ellerden dökülen her bir figür, ayrı bir anlam taşır nakışta. Göz nurunu döktüğü el nakışı, Anadolu kadının elinin emeği, gönlünün dilidir âdeta. Yaşanılan ve düşünülen acı tatlı nice duyguyu, desenlerin ışıltısında gelecek nesillere aktarma çabasıdır bir anlamda da…


Çeyiz Sandıklarının Daima Gözdesi

Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle birlikte artık bilgisayarlı yahut yarı otomatik makinelerle üretilen nakışlar daha yaygın hale gelse de el emeği göz nuru nakışların her zaman ayrı bir yeri var. Her ne kadar, kullanılan materyaller bakımından oldukça ekonomik bir sanat olsa da, el nakışına değer katan hiç kuşkusuz el emeği göz nuru oluşudur. Geçmişten günümüze kadar kuşaktan kuşağa gelişerek, çeşitlilik açısından zenginleşerek gelen el nakışı işleri, bugün de çeyiz sandıklarının gözdesidir. Gelin sandıklarında söz gelimi bir Antep işi, bir Maraş işi ya da Bartın işi muhakkak olsun ister genç kız anneleri.

Yüzlerce yıllık bir geleneğe dayanan el nakışı, yöreden yöreye değişen çok farklı tekniklere sahip. Mesela Antep işi özellikle Antep yöresine has bir iş iken, Hesap işi ise genelde Ege Bölgesi’nde yapılagelen bir nakış tekniği. Buna karşın el nakışı sanatının ustaları, günümüzde bu teknikleri belli bölgelere göre sınıflandırmamak gerektiği görüşünü savunuyor. “Türk işi”, “Antep işi”, “Hesap işi”, “Çin iğnesi” nakışlar, geleneksel ağaç kasnaklarda işlenen nakışlarda vücuda gelip, kuşaktan kuşağa aktarılarak geleceğe taşınıyor.

Elişi Nakışlar Moda Oldu

Çeyiz sandıklarının deyim yerindeyse ağır toplarından olan el nakışı işlemeler, artık sadece masa ve yatak örtüleri, vitrin örtüleri gibi ev süslemeleriyle sınırlı kalmıyor. Ayakkabılarda, çantalarda, fularlarda, şallarda daha pek çok giyim eşyasında nakış işlemelerini görebiliyoruz. Yani el nakışı artık modanın içinde. Nakış işlemeleri makinelerde de yapılabilir elbette. Zira elde işlemesi günler süren bir motifi makinede bir saat içinde ortaya çıkarabilmek mümkün. Ama bilenler bilir, el nakışının yeri bir başkadır, ayrı bir değer katar işlendiği kumaşa. El nakışlarının çeyizlik ürünlerin dışında modanın içinde de kullanılması, maharetli eller için keyifli bir uğraş olmasının yarı sıra bir gelir kaynağı da aynı zamanda. Nakış işlemelerinin ekonomik bir bütçe sağlıyor olması, el sanatına olan ilgiyi de arttırdı. Hanımlar bunun eğitimini almak için İstanbul Büyükşehir Belediyesi Sanat ve Meslek Eğitimi Kursları (İSMEK) gibi kurslara başvuruyor.


Nakışta Her Aşamanın Ayrı Teknikleri Var

İSMEK kurslarında yoğun ilgi gören el nakışında “Türk işi”, “Antep işi”, “Hesap işi”, “Çin iğnesi” teknikleri kullanılıyor. “Susma”, “beyaz iş“ ve “dante angles” yani “İngiliz danteli” de diğer nakış teknikleri arasında sayılabilir. Bunlardan “susma” tekniği kendi içinde üçgen, dörtgen, civan kaş, hasır iğne şeklinde çeşitlilik gösteriyor. Bunlara ek olarak bir “rokoko”, “apriki” gibi serbest teknikler de bulunuyor. Her bir tekniğin de iğne ve ipliğin kumaş üzerindeki kullanımıyla ilgili farklı alt çeşitleri mevcut. Sözgelimi “hesap işi"nde “düz iğne”, “verev iğne”, “hesap işi antikası”, “muşabak tekniği”, “gözeme”, “balıksırtı”, “civan kaşı”, “ciğer deldi” ve “sarma” teknikleri kullanılıyor.

Çin iğnesinde “fantezi çin iğnesi”, “gölgeli çin iğnesi” ve “düz çin iğnesi” teknikleri kullanılırken, el nakışı denilince akla ilk gelen Türk işi nakış ise “düz pesent”, “verev pesent”, “tahrilli pesent”, “dönerek pesent” ve “gözeme” gibi tekniklerle işleniyor. El nakışını anlatırken Antep işinden bahsetmemek eksiklik olur. Kumaşın sayılabilir olması, en ve boy ipliğinin birbirine eşit olması özelliklerine sahip olan bu teknikte, kumaşın sentetik özelliğe sahip olmaması gerekiyor. Antep işi nakışlar da yerine göre “filtre”, “mercimek ajuru”, “kartopu ajuru”, “örümcek”, “cemelyan”, “ciğer deldi” ve çeşitli susma teknikleriyle işleniyor.
İşlemede deseni kumaşa geçirme, işlemenin kaliteli ve güzel olmasındaki en önemli etkenlerin başında geliyor. Kumaşa düzgün olarak geçirilmeyen bir desenin düzgün bir şekilde işlenmesi söz konusu olamaz. Kumaşın cinsi ve işleme tekniği göz önüne alınarak, deseni farklı tekniklerle kumaşa geçirmek mümkün. İşlemede kullanılan desen geçirme tekniklerinden ilki, deseni çizerek kumaşa geçirme tekniği. Bu teknik de kendi içinde deseni kumaş üzerine koyarak çizme ve deseni kumaş altına koyarak çizme olarak iki şekilde yapılabiliyor. Diğer teknikleri de şu şekilde sıralayabiliriz: Deseni delerek kumaşa geçirme, deseni sayarak kumaşa geçirme, deseni kopya kâğıdı ile kumaşa geçirme, deseni teyelleyerek kumaşa geçirmek, deseni ütüleyerek kumaşa geçirmek, deseni oyarak kumaşa geçirme.

İşin ustaları bilirler; bir nakış işi ortaya çıkarılırken desenin kendisini göstermesi için kumaşın ve kumaş kenarlarının temiz olması dikkat edilmesi gereken en önem hususların başında gelir. Nakışta kumaş temizleme teknikleri şu tekniklerle olur: Köşe yapma, baskı dikişi ve antikalı baslı ile kumaşı temizleme, saçak bırakarak, saçak bükerek, basit saçak ile kumaş temizleme, püskül, makrome rişliyö, aplike yaparak kumaşı temizleme, iğne oyası, dantel, firkete oyası yaparak kumaşı temizleme. Bunların dışında basit nakış iğneleri yaparak hazır bant ve harçlardan yararlanılarak, mekik oyası dikerek ve makine nakışı yaparak kumaş temizleme dediğimiz işlemi gerçekleştirebiliriz. El nakışı işlerinde desen işlenirken kumaşın büzülmesi problemi ile karşılaşmamak için kumaşı germek gerekir. Bu germe işlemi de üç şekilde olur.

Gergef ile germe; büyük motifli işleme parçaları veya birden fazla kişinin aynı anda aynı işte çalışması gereken durumlarda tercih ediliyor. Kasnak ile germe yöntemi işlemelerde daha rahat ve düzgün bir işleme imkânı sağlıyor. Son olarak kâğıt ile germe tekniği ise küçük işlem motifleri ile kumaşsız veya az kumaş kullanılan işlemelerde tercih edilen bir yöntem olarak göze çarpıyor.


Nakışta Desenlerin Dili

Geleneksel el sanatlarımızda kullanılan her bir motif, her bir desen ayrı bir duyguyu, düşünceyi ifade ediyor. Anadolu kadının konuşan dili olan el nakışında da durum aynı. Desenlerin, bu desenlerde kullanılan renk ve motiflerin türlü türlü duygunun dile gelmiş hali olduğunu söylüyor nakış ustaları.

Sözgelimi koyu renkler; karamsarlığı ve içe kapanıklığı, açık cıvıl cıvıl renkler ise dışa dönüklüğü, sevinci simgeliyor. Nakışta kullanılan başlıca figürlerin neyi simgelediğine de bakalım; “Lâleler”, tek halde Allah’ın birliğini, tekliğini “Gül” motifleri ise Allah’ın resulü Muhammed A.S.’ı simgeliyor. İran etkisi taşıyan motiflerde hayvan figürlerine sık rastlanırken, Müslüman kültüründe ise el işi motiflerde zaman zaman rastlanan insan figürlerine yer verilmiyor. “Eli belinde” motifi, dişiliğin simgesi olarak kullanılıyor. Bu motif, sadece analık ve doğurganlığı simge etmekle kalmıyor, aynı zamanda bereket, kısmet, mutluluk ve neşeyi de sembolize ediyor. “Saç Bağı”… Bu figür de evlilik isteğinin göstergesi olarak biliniyor. Doğumu ve çoğalmayı simgeliyor. “Boynuz” bereket, güç, kahramanlık ve erkekliği sembolize ediyor. Koçboynuzu motifi koçun önden, yandan ve tepeden görünüşü spiral, hilâl gibi şekillere stilize edilerek dokumalara aktarılıyor. Nakışlarda kullanılan bir diğer figür de “Hayat ağacı”… Sürekli gelişen, cennete yükselen hayat sembolize ediyor. Hayat ağacı motiflerinde sıklıkla kullanılan servi; uzun ömürlülük, dayanıklılık, güzel şekil ve boyluluk gibi nitelikler serviyi iyilik ve güzelliği simgeliyor. Yeniden doğuşun, bedensel ve ruhsal yenilenmenin, yaşamın sürekliliğinin, bereket, soyluluk, bilgelik, saflık ve erdemin sembolü olan su, nakışlarda da hayat buluyor. Nakışlarda kullanılan “su yolu” figürü, Anadolu’da yaşamın ta kendisini anlatıyor. Kadının bütün gün iç içe olduğu su motiflere bu şekilde yansıyor. “İm motifi” de hayat ağacı motifi gibi ölümsüzlük ve neslin sürdürülmesi ile ilgili motifler arasında yer alıyor.


Nakış Bir Gönül İşi

İSMEK’in ödüllü usta öğreticilerinden Neslihan Coşkun, el nakışı için “Bir gönül işi” diyor. Kız meslek lisesi mezunu olduğunu öğrendiğimiz Coşkun, ilkokulun hemen ardından ortaokul döneminde tanıştığı nakışta en çok Türk işi tekniğini sevdiğini dile getiriyor. Bakırköy Osmaniye Kurs Merkezi’nde görevli Neslihan Coşkun, el emeği göz nuru nakış işlerinin, Suriye’nin başkenti Şam’da ve Avusturya’da düzenlenen sergilerde görücüye çıktığını, büyük beğeni topladığını dile getiriyor. İSMEK’teki 17 el nakışı hocasından biri olan Neslihan Coşkun, geleneksel değerlerimizden biri olan el nakışı işlerin yurt dışında daha fazla tanıtılması gerektiğini vurguluyor. Daha çok kendisine ait desen tasarımları üzerine nakışlar ürettiğini anlatan Coşkun, birebir çizilmiş bir tasarım üzerinde çok nadir olarak çalıştığını ifade ediyor. Antep işinde ise özellikle doğaçlama çalışmayı tercih ettiğini sözlerine ekliyor Neslihan Coşkun. İSMEK’te nakış derslerine de değinen Coşkun, kursiyerlerine nakış işini öğretirken her birine ayrı bir ilgi ve alâka gösterdiğini kaydediyor. Coşkun, “Kursiyerleri, hep bir yarışmaya hazırlanıyormuş gibi çalıştırıyorum. Bu da onların birbirinden güzel nakış desenlerini, yarışma heyecanıyla nakşetmesini sağlıyor. Ortaya da takdir edilesi işler çıkıyor böylece” diyor.

İSMEK El Sanatları Dergisi 10 İNDİR

Bu yazı 3315 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK