Makale

Beyaz Güvercinler Şehri Travnik

  • #


Yazı: Ahmet KUŞ

Bosna – Hersek’in merkezinde yer alan ve Osmanlı şehir siluetini koruyan Travnik, hâlâ XVIII. – XIX. yüzyılların izlerini barındıran bir rüya coğrafyadır. Travnik öyle sıradan bir Balkan şehri değildir. Bir Bursa, bir Amasya, bir Kütahya gibi Osmanlı’nın mührünü hâlâ gururla taşıyan bir şehirdir.

Bosna – Hersek denilince nedense aklımıza Saraybosna ve Mostar gelir. Bu iki şehir ülkemizde neredeyse Bosna ile özdeşleşmiştir. Bu çok bilinirlik Saraybosna ve Mostar adına iyi bir avantajdır fakat Bosna’da aramızda kuvvetli bağların bulunduğu başka şehirler de vardır. Foça, Travnik, Zenica, Yayçe, Vişegrad, Tuzla, Trebinye, Stolac, Sanski Most, Poçitel, Nevesinje, Livno, Srebrenisa, Kreşevo, Konjic, Gradaçac, Gornji Vakuf, Donji Vakuf, Bugojno, Blagay, Bihaç, Banya Luka, Akhisar gibi şehirler de Saraybosna ve Mostar kadar ilgimizi çekmesi gereken yerlerdir. “Rumeli’de Osmanlı Mirası” projesi vesilesiyle 2008 yazında söz konusu şehirlerin tamamını görme bahtiyarlığına eriştim. Bu şehirler içerisinde özellikle Travnik beni çok etkiledi. Osmanlı bu topraklardan ayrılalı aradan çok uzun yıllar geçmesine ve çok şiddetli bir iç savaş yaşanmasına rağmen Travnik hâlâ Müslüman kimliğini koruyan bir şehir. Belki de beni çok etkileyen şey Travnik’in nispeten aynı kalıp, diğer şehirlerin çok değişmesiydi.

Özellikle 1992 – 1995 Bosna Savaşı ülkedeki Müslüman kimliğini silmeye yönelik bir savaş olduğu için daha önce çok sayıda Müslüman Boşnak’ın yaşadığı bu şehirlerde büyük bir katliam yaşandı. Bosna – Hersek’te yaşayan üç etnik gruptan ikisi olan Sırplar ve Hırvatlar Müslümanları katletmenin yanı sıra Osmanlı dönemine ait eserleri de yakıp yıktılar. Müslüman halkın yaşadığı bu şehirler savaş sırasında çok bü yük zarar gördü. Savaştan önce birer Müslüman şehri olan bu şehirler yaşanan zorunlu göçler nedeniyle bu özelliklerini kaybettiler. Savaşta birçok aile yerlerini, yurtlarını terk edip, Saraybosna’ya göç etti. Diğer şehirler gibi Travnik’te de savaş olanca şiddetiyle yaşandı fakat zayiat olmasına rağmen savaş şehrin görünümünü pek değiştirecek sonuçlar doğurmadı.
Travnik, Bosna – Hersek’in merkezinde yer alan bir şehir. Saraybosna’nın 90 kilometre batısında bulunan Travnik aynı zamanda Bosna – Hersek Federasyonu’nun on kantonundan biri olan Merkez Bosna Kantonu’nun da başkenti. Şehrin merkez nüfusu 30 bin civarında. Travnik nüfus bakımından çok büyük bir şehir olmamasına karşın tarih boyunca önemini yitirmedi. Osmanlı Devleti’nin hüküm sürdüğü yıllarda Bosna Eyaleti’nin merkezi olan şehirden çok sayıda vezir ve devlet adamı yetişti. Bu vezirler yıllar boyunca Osmanlı Devleti’nde önemli hizmetlerde bulundu. Bu nedenle Travnik “Vezirler Şehri” olarak da bilinir. Şehir, Vlanitsa ve Vlaşiç dağları arasında bulunan verimli yemyeşil bir vadide kurulmuştur. Travnik’in ortasından geçen Lasva Nehri bu verimli vadiye hayat verir. Lasva, Travnik’ten geçtikten sonra Bosna Nehri ile birleşir. Roma döneminde de önemli bir yerleşim birimi olan Travnik, Osmanlı Devleti tarafından fethedildikten sonra çok daha stratejik bir merkez haline geldi. Fetihten sonra Travnik halkının çoğunluğu Müslüman oldu. Şehirdeki bu değişim imar faaliyetleriyle devam etti. Şehir cami, köprü, medrese, çeşme, tekke, han, hamam, türbe gibi yapılarla donatıldı. Travnik, Fransa ve Avusturya – Macaristan devletine en yakın Osmanlı eyalet merkeziydi. Bu nedenle Osmanlı Devleti için stratejik bir öneme sahipti.

1992 – 1995 Bosna Savaşı sonrasında Bosna – Hersek’te şehirlerin demografik özellikleri de değişti. Savaş sebebiyle yaşanan mecburi göçler sonucu bazı şehirlerde Hırvatlar, Sırplar bazı şehirler de ise Boşnaklar çoğunluğa geçti. Diğer şehirlerde olduğu gibi Travnik’te de nüfus yapısı değişti. 1991 yılında yapılan sayımda belediye sahasındaki nüfus 70 bin civarındaydı. Yaklaşık bunun %45’ini Boşnaklar, %37’sini Hırvatlar, %11’ini ise Sırplar oluşturuyordu. Savaş sırasında binlerce Sırp ve Hırvat bölgeyi terk etti.

Diğer taraftan başka şehirlerde Müslümanlara yönelik saldırı ve katliamlardan kaçan binlerce Boşnak Travnik’e göç etti. Bu zorunlu nüfus hareketi sonucu şehrin ilçe ve köyleriyle birlikte toplam nüfusu 60 bin civarına geriledi. Nüfus oranları ise Boşnaklar %82, Hırvatlar %15 ve Sırplar %1 olarak değişti. Özellikle son yıllarda şehre geri dönen mültecilerle birlikte Travnik’in nüfusu yeniden artmaya başladı. Günümüzde Travnik’te en önemli ekonomik faaliyet tarım ve hayvancılıktır. Bu iki sektör şehrin en kayda değer ekonomik dinamiğidir. Son derece verimli bir vadi üzerinde kurulan Travnik her türlü tarım ve hayvancılık faaliyetini yapmaya müsait bir şehirdir.
Dünyaca ünlü yazar İvo Andriç Travnikli’dir. Yazarın “Travnik Günlüğü” adlı kitabı Travnik’i anlamak için iyi bir kaynaktır. Ülkemizde de çok iyi tanınan Nobel Edebiyat Ödüllü yazar İvo Andriç, 1892 yılında Travnik yakınlarındaki Dolac’ta doğdu. 1961 yılında kendisine Nobel Edebiyat Ödülü kazandıran “Drina Köprüsü” adlı romanı dışında dilimize çevrilen diğer eserleri; Travnik Günlüğü, Ver Elini Çocukluk, Uğursuz Avlu, Irgat Siman, Bosna Hikâyeleri ve Ömer Paşa’dır. 1945 yılında kaleme aldığı “Travnik Günlüğü”nde yazar Travnik’i merkez alarak XIX. yüzyılın başında farklı din, dil ve kültürlere sahip insanların yaşayış ve etkileşimlerinden kesitler sunar. Romanda eski gücünü yitiren Osmanlı Devleti ve batılı devletlerin pastadan pay kapmak için verdikleri büyük mücadele ustalıkla anlatılır. Ayrıca Fransa ve Avusturya’nın Travnik’te konsolosluk açmaları, Sultan III. Selim’in Batılılaşarak çöküşü durdurma çabaları, Müslüman Balkan topraklarında batılılaşma ile yüz yüze kalan Osmanlı geleneksel kimliğinin direniş çabaları ve bütün bu büyük siyasi olayların farklı bireyler tarafından algılanış biçimleri de romanın en ilgi çeken bölümleridir.
Osmanlı şehir siluetini koruyan Travnik, hâlâ XVIII. – XIX. yüzyılların izlerini barındıran bir rüya coğrafyadır. Travnik öyle sıradan bir Balkan şehri değildir. Bir Bursa bir Amasya bir Kütahya gibi Osmanlı’nın mührünü hâlâ gururla taşı yan bir şehirdir. Şimdi de şehre Osmanlı kimliğini veren eserleri tanıyalım. Travnik küçük bir şehir olduğu için yürüyerek kolayca gezilebilir. Şehir, etrafını çevreleyen dağların yamaçlarında kurulduğu için alışkın olmayanlar biraz yorulabilir fakat yine de Travnik en iyi yürüyerek gezilebilir.

Gezimize ilk olarak çarşıdan yani şehrin en merkezi yerinde yer alan Süleymaniye Camii’nden başlayacağız. Süleymaniye Camii, Rumeli’ye has alaca diye adlandırılan bezemeli camilerden biridir. Bu tür camilerin en iyi örneği olan Makedonya’nın Kalkandelen şehrindeki Alaca Camii ile benzer özellikler taşır. Bu nedenle halk arasında daha çok “Alaca Camii” olarak adlandırılır. Daha önce yıkılan Kamil Ahmed Paşa Mescidi’nin yerine 1816 yılında Süleyman Paşa tarafından yaptırılmıştır. Cami kuzeyden güneye doğru meyilli bir arazi üzerine kurulmuştur. Kuzey taraftaki giriş yüksek tutularak, kottan kalan güney cephesine yükseklik kazandırılmış ve caminin alt tarafına on dükkândan oluşan bir çarşı yapılmıştır.

Cami içerisinde mihrap duvarı hariç, ahşap direklere oturan U şeklinde bir mahfil ve minberde, iç ve dış duvar yüzeylerinde XIX. yüzyıla ait kalem işi süslemeler bulunmaktadır. Her vakit kalabalık bir cemaati olan cami, Travnik Müslümanlarının buluşma yeri gibidir. Cami çarşının merkezinde bulunduğu için ticari ve sosyal hayat bu bölgede yoğunlaşmıştır. Süleymaniye adeta Travnik’in kalbi gibidir. Bu güzel caminin ön tarafında bir şadırvan, doğu tarafında 1839 tarihli bir çeşme ve güneyinde ise iki gözlü bir köprü bulunuyor.
Lavsa Nehri üzerinde bulunan ve 1590 yılında inşa edilen köprü halen kullanılıyor. Süleymaniye Camii’nden sonra biraz daha yükseklere, kalenin bulunduğu tepeye doğru yürüyoruz. Yürüdüğümüz sokaklar küçük mescitleriyle, çeşmeleriyle ve yemyeşil bahçeleriyle Anadolu sokaklarını andırıyor. Yol üzerinde Osmanlı döneminden kalma Kahvica, Lonçaritça, Varoş, Sumeçe ve Zuliç adlı küçük mahalle mescitlerini de ziyaret ediyoruz. Güvenlik sebebiyle hepsinin de kapıları kilitli olduğu için dışarıdan bakmakla yetiniyoruz. Bu küçük mescitlerin neredeyse tamamının planı birbirine benziyor. Savaştan sonra tamir edilen bu şirin mescitler her ne kadar bakımlı olsalar da cemaatsiz oldukları her hallerinden belli. Kaleye varmadan bu bölgede bir de saat kulesine rastlıyoruz.

Varoş Mahalle Mescidi’ne yakın bir yerde evlerin arasında bulunan kulenin inşa tarihi ve banisini tespit edemiyoruz. Travnik gibi küçük bir şehirde iki tane saat kulesi bulunması ilginç bir durum. Şehir merkezinde Hacı Ali Bey Camii’nin yan tarafında bir tane daha saat kulesi gördüğümüz için şaşırıyoruz. Kanaatimce Varoş Mahallesi’nde bulunan bu kule bir kilisenin çan kulesinden saat kulesine çevrilmiş olmalıdır. Diğer kule saat kulesi olarak inşa edildiğine göre küçük bir şehirde iki tane saat kulesi bulunması pek mantıklı bir durum değil gibi geliyor bana. Küçük mescitleri geride bırakıp taş bir köprüden kaleye giriyoruz. Travnik Müzesi haline dönüştürülen kale üzerinden şehir muhteşem görünüyor.

Bir kartal yuvasını andıran Travnik Kalesi içerisinde bir de cami bulunuyor. Kale Camii olarak adlandırılan cami XV. yüzyılda Sultan II. Bayezid döneminde inşa edilmiş. Camiden günümüze sadece minare ve duvar temelleri kalmış. Kaleden şehri kuşbakışı olarak seyrettikten sonra tekrar karşı tarafa geçip, oldukça büyük bir hazire içerisinde yer alan Yeni Camii ile avlusundaki Defterdar ve Silahtar Abdullah Paşa Türbesi’ni ziyaret ediyoruz. Yeni Camii klasik Osmanlı mimari üslubuyla inşa edilen Bosna – Hersek’teki en eski camilerden biri. 1549 yılında Hasan Ağa tarafından yaptırılmış. XVIII. yüzyılda inşa edilen türbede Defterdar ve Silahtar Abdullah Paşa medfun. Türbe 2003 yılında Bosna – Hersek Türk Tabur Görev Kuvvet Komutanlığı tarafından restore edilmiş. Kapısı kilitli olduğu için caminin içini görme imkânımız olmuyor. Türbe ve hazirede medfun olan kardeşlerimizin ruhuna Fatiha okuduktan sonra tekrar şehir merkezine dönüyoruz.
Travnik’teki en önemli yapılardan biri de Lasva Nehri kıyısındaki Elçi İbrahim Paşa Medresesi’dir. Fevziye Medresesi olarak da bilinir. 1705 yılında Hacı İbrahim Paşa tarafından yaptırılmıştır. 1699 yılında elçi olarak Avusturya’ya gönderilmiş olduğundan elçi unvanına sahip olan İbrahim Paşa, Timeşvar ve Sofya Beylerbeyliği, Rumeli ve Bosna Valiliği görevlerinde bulunmuştur. Medrese 1781 yılında Müderris Salih Efendi tarafından tamir ettirilmiştir. 1893'te eski binanın yerine yenisi inşa edilmiştir. 1950’li yıllarda yakınından demiryolu geçmesi nedeniyle büyük bir kısmı yıkılan medresede halen eğitim ve öğretim devam ediyor.

Eski Travnik müftülerinden Muhammed Efendi ve hanımının medfun olduğu türbe ise medresesinin yakınında küçük bir hazire içerisinde bulunuyor. Medreseden sonra Travnik Saat Kulesi’nin de bulunduğu Yukarı Çarşı semtine doğru yürüyoruz. Caddenin sağ tarafında iki türbe ve bir de tarihî çeşme bulunuyor. Türbelerden büyük olanda Celal Ali Paşa ve Abdullah Paşa’nın mezarı, diğer türbede ise Mustafa Paşa’nın mezarı bulunuyor. Aynı tarzda inşa edilen her iki türbe de XVIII. yüzyılın son yıllarında yapılmıştır. İki türbe arasında bulunan çeşme de aynı yüzyılda yapılmış olmalıdır. Çeşme üzerindeki Sultan Abdülmecid’in tuğrası ve kitabe, çeşmeye ait değildir. Hurşit Paşa Kışlası’na ait olan kitabe kışla yıkıldıktan sonra çeşmeye monte edilmiş. Kitabede kışlanın 1855 tarihinde inşa edildiği ve banisinin İsmail Ağa olduğu yazılı. Türbe ve çeşmenin karşısında caddenin diğer tarafında ise Mehmed Paşa Medresesi’nin kapısı bulunuyor. XVIII. yüzyılın ortalarında Bosna Valisi Mehmed Kukoviç Paşa tarafından yaptırılan medreseden günümüze sadece kapı ve birkaç mezar sağlam olarak ulaşmıştır.

Medreseden sonra caddenin biraz daha ilerisinde yine aynı semtte yer alan Hacı Ali Bey Camii’ne doğru yürüyoruz. Cami saat kulesiyle aynı park içerisinde bulunuyor. Cami ilk olarak 1757 yılında eski Bosna valilerinden Hacı Mehmed Kukaviç Paşa tarafından yaptırılmış. Daha sonra 1763 yılında yangın geçiren caminin yerine, 1865 yılında Hacı Ali Bey tarafından yeni bir cami inşa ettirilmiş. Caminin ön tarafında bir çeşme ve yan duvarında ise bir güneş saati bulunuyor. Caminin hemen yan tarafında bulunan saat kulesi ise XVIII. yüzyılda inşa edilmiş. Bu bölgede bulunan diğer cami ise bir XVII. yüzyıl eseri olan Lukaçka Camii’dir. 1903 yılındaki yangından sonra hasar gören cami Avusturya Macaristan döneminde tamir edilmiştir. Yine bu bölgede bulunan ve oldukça dik çatısıyla dikkat çeken ve bir park içerisinde yer alan Konator Camii de XVII. yüzyılda inşa edilmiştir. 1863 yılında tamir edilen cami daha sonra gördüğü tamiratlara rağmen orijinal haliyle günümüze ulaşmıştır.
Konator Camii’nden sonra bir arka caddeye geçip Abdülvehap İlhamiye Türbesi’ne doğru yürüyoruz. Celal Ali Paşa ve Abdullah Paşa Türbeleri'nin arka tarafında yer alan ve XIX. yüzyılın ilk yarısında inşa edilen türbede Abdülvehap İlhamiye’nin mezarı bulunuyor. Türbeden sonra Potur Mahallesi’ne doğru ilerliyoruz. Bu tarihî mahallede de çok eski bir cami ve kahverengi boyalı bir çeşme bulunuyor. Küçük bir hazire içerisinde yer alan cami yakın bir zaman önce restore edilmiş. Ön tarafında yer alan çeşme, kitabesine göre Travnik hanedanından Derviş Paşa’nın validesi Ayşe Hanım tarafından 1862 yılında yaptırılmış.

Travnik’teki son ziyaret yerimiz ise Elçi İbrahim Paşa Medresesi’nin karşı tarafındaki tepenin yamacında bulunan Nakşibendî Tekkesi oluyor. Tekkenin bulunduğu dar sokağın bir ucu tarihî iki gözlü köprüye çıkıyor. Tekke giriş kapısı üzerinde yer alan kitabeye göre Muhammed bin Ömer Efendi tarafından 1764 yılında yaptırılmış. Halen asli fonksiyonunu devam ettiren tekkenin nur yüzlü bir şeyhi var. Akşam namazı sonrasında Süleymaniye Camii’nde tanıştığımız Travnikli Amar adlı bir genç, gezimiz süresince bize mihmandarlık yaptı. Travnik’i çok iyi bilen Amar zeki bir genç. Aynı zamanda bilinçli bir Müslüman. Amar sayesinde şehri kısa bir sürede gezdik. Travnik’i gökyüzünde hiç eksik olmayan beyaz güvercinlere emanet edip, bir sonraki durağımız olan Zenica’ya doğru yolumuza devam ediyoruz.

İSMEK El Sanatları Dergisi 8 İNDİR

Bu yazı 723 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK