Makale

Çin’in Geleneksel Shaanxi ve İ’an El Sanatları

  • #


Yazı: Han JİNG**

Shaanxi geleneksel el sanatları, Çin kültürünün önemli bir bölümü olarak, belirgin yöresel özellikleri, eski uygarlıklara dayanması, el yeteneğine dayanan tasarım kavramları ve olağanüstü işçilikleri ile ayrı bir yere sahiptir. Modern toplum gelişirken, Çin’in reformlarının derinleşmesi, dışarı açılması ve modern üretim modları ile beraber Shaanxi’nin geleneksel el sanatları yavaş yavaş birer turist ürünü olarak mekanik, geniş ölçekli üretime dahil olmuştur. Daha da kötüsü, geleneksel el sanatları ustaları da birer birer vefat etmiştir. Geleneksel el sanatları, toplumda unutulmaya ve hatta kaybolmaya yüz tutmuştur.

Çin ulusal kültürünün doğduğu önemli yerlerden biri olan Shaanxi, ayrıca Sarı Nehir (Yellow River) uygarlığının da beşiğidir. Çin tarihinde 13 hanedanın başkent inşa ettiği Shaanxi; Zhou, Qin, Han ve Tang hanedanlarının ihtişamlı kültürlerini göz önüne sermek için de oldukça uygundur.
3100 yıllık tarihi ile Shaanxi şehrinin başkenti olan Xi’an, veya eski zamanlarda kullanılan adı ile Chang’an, İtalyan kaşif Marko Polo’nun seyahatnamesinde kayda alındığı üzere, dünya çapındaki dört tarihi başkentten biri olarak bilinen, İpek Yolu’nun en doğu ucudur. Zhou Hanedanı’nın başındakiler burada törenler ve müzik etkinlikleri düzenlemiş, ayrıca cevherler ve taşlar üzerine kanunlar yazmışlardır. Shaanxi’de yeryüzüne çıkartılan Chunhua Cauldron, dünyada el yordamı ile yapılmış en büyük tarihi bronz olma özelliğini taşımaktadır. İlk Çin İmparatoru, Xi’an’da Terra-Cotta Savaşçıları ve Atları’nın yeryüzüne çıkartıldıkları yerde, Çin mimarisinin başyapıtlarından biri olan ve olağanüstü el işçiliği ve heykeltıraşlığı yüzünden dünyanın sekizinci harikası sayılan Afang Sarayı’nı inşa ettirmiştir. Xi’an, Tang ve Han Hanedanları’ nda sadece Çin’in politika, ekonomi, kültür ve dış ticaret merkezi olarak görev görmemiş, ancak doğu ve batı kültürleri ile oryantal şehirleri birbirlerine bağlayan İpek Yolu'nun başlangıç noktası olmuştur. “Doğuda Chang’an, batıda Roma kadar önemlidir” tanımı Xi’an’ın zamanında ne denli önemli bir şehir olduğunu gözler önüne sermektedir.

İnsanlar doğanın kanunlarını takip etmeli ve malzemelerden mümkün olanın en iyisini yapmalıdır. Dünyaca ünlü geleneksel Çin el sanatları sürekli olarak Chang’an’dan, İpek Yolu’nun doğu ucundan, Orta Asya, Batı Asya, Orta Doğu ve Avrupa üzerinden geçerek taşınmakta ve beş kıta ve dört okyanusa yayılmaktaydı.


Geleneksel Shaanxi El Sanatları ve Çin Kültürü

Uzun bir tarihi ve görkemli bir geleneksel kültürü olan Shaanxi’nin, binlerce sene boyunca nesilden nesile aktarılmış ve The Artificers' Record (Kaogongji), Important Arts for People's Welfare (Qiminyaoshu) ve Exploitation of the Works of Nature (Tiangongkaiwu) gibi tarihi el sanatları belgeleri içinde yer alan el sanatları bulunmaktadır. Yangshao kültürünün boyanmış çömleklerinden, Shang ve Zhou Hanedanları’nın törensel bronzlarına, Qin Hanedanı’nın çömlek şekilleri ve taş davullarından, Han Hanedanı’nın kağıt üretimi ve ipek işlemesine ve ayrıca Sui ve Tang Hanedanları’nın üç renkli altın ve gümüş aletlerinden izabe arabalarına ve kayıklarına kadar. Yukarıda bulunan tüm örnekler, tarihi uygarlığın köklü kültürel temelleri ve beş bin yıldan uzun bir tarihinin olduğuna işaret etmektedir. Ek olarak, binlerce yıl süren gelişim esnasında tarihi onur ve ihtişam büyük ölçüde canlılığını koruyarak nesilden nesile aktarılmıştır.

Shaanxi’de Çin’in en iyi geleneksel kültürel desenlerini ve ulusal kültürel genleri eksiksiz bir biçimde sergileyen tarihi Xi’an müziği, ormanları, tarihi stilde bronzlar, Chang’an kağıtları, Huaxian ilçesi çiftçilerinin resim işleri, buğday kamışından hasır işleri, Huaxian ilçesinin Çin silüet heykelleri, Heyang’ın süslenmiş buhar ekmeği, kuklalar, Baoji’de kabak kepçeler üzerine boyanmış tiyatral maskeler, Fengxiang’ın boyalı alçı heykelleri, Çin halk gravürleri, Qianyang nakışları, Yan’an kumaş yama resimleri, Shaanxi kağıt el işi örnekleri, Yaozhou ilçesinin celadon porselenleri, Lantia’nın yeşim taşı ve Hancheng tekstil sanatları gibi birçok el sanatı örneği bulunmaktadır.

Zhou, Qin, Han ve Tang Hanedan kültürlerinin vaftiz edilmesi ile daha evvel geleneksel Çin kavramları olan kullanışlılık, basitlik, sıcaklık ve uyumluluk üzerine yoğunlaşan geleneksel Çin el sanatları, hayat idealleri olarak tarım kültürünü ve sanatsal arayışları da bünyesine katmıştır. Geleneksel Çin el sanatları, geleneksel Çin fikirleri olan “İnsan ve Doğa Arasında Birlik” ve “Taoculukta Yin ve Yang’ın Uyumu” üzerine kurulmuş, abartısız, doğal, basit, iyimserlik, bilgelik, doğal, ruh dolu bir stil oluşturmuştur.


Shaanxi Geleneksel El Sanatlarının Kalıtımsallığı ve Korunması

Shaanxi geleneksel el sanatlarının varisleri işçiler ve halk sanatçılarıdır. Mucitler genellikle işçi olup, çoğunluğu kırsal kesimde çalışan ve bir makas veya iğne gibi basit gereçlerle gerçekleştirdikleri el işçiliklerini nesilden nesile aktaran bayanlardır. Shaanxi’nin Yulin ve Yan’an bölgelerindeki köylü kadınlar el işlerini evlerini süslemek, basitçe hayat görüşleri ve iyi hislerini ifade etmek için, halk yaşamları içinde diğerleri ile iletişimlerini sürdürmek için kullanırdı. El sanatlarında sergiledikleri oldukça renkli dünyalarını varislerine orijinal ve ilkel desenlerin etkileri ile aktarmışlardır. Tarihi işçilik günümüze dek genellikle anneden kızına ve komşularına geçmiştir.

Zirai üretimden kısmen veya tamamen ayrılmış halk sanatçıları işçiliklerini icra ederek hayatlarını kazanmaktaydı. El işleri sosyal yaşama hizmet sunmaktaydı. Shaanxi halk sanatçıları, pazar ekonomisinin gelişmesi ile, bireysel sanatsal üretime başladılar ve bazıları, aile işletmeleri dahil, atölye üretimine geçiş yaptılar. Kağıt işlerini örnek alırsak, halk sanatçıları, sosyalleşen üretimin taleplerini karşılamak için kağıt keserek geçimlerini sağlamıştır. El işi kağıdından yapılan işlerin sayısı sosyal estetik gereksinimlerle orantılı olarak azami seviyeye çıkmıştır. Ek olarak, el sanatlarının içerik, çeşit ve şekilleri modern yaşam ve sosyal trendlerin gereksinimlerini karşılamalıdır. Örneğin, eğer Shuyuan Geçidi’ndeki (Akademi Geçidi’ndeki tarihi kültürel sokak) el işi dükkanlarındaki Shaanxi kağıt el işi ürünleri araç, gereç ve malzemeler ve ayrıca sanatsal şekillerle ilgili yeni yaklaşımlar, halk sanatçıları tarafından geliştirilmiştir. Kağıt kesmekten oymaya, makaslardan oyma aletlerine ve serbest çalışma şekillerinden ince işçilik gerektiren stillere yönelmiştir el sanatçıları.
Shaanxi geleneksel el sanatları, Çin kültürünün önemli bir bölümü olarak, belirgin yöresel özellikleri, eski uygarlıklara dayanması, el yeteneğine dayanan tasarım kavramları ve olağanüstü işçilikleri ile ayrı bir yere sahiptir. Modern toplum gelişirken, Çin’in reformlarının derinleşmesi, dışarı açılması ve modern üretim modları ile beraber Shaanxi’nin geleneksel el sanatları yavaş yavaş birer turist ürünü olarak mekanik, geniş ölçekli üretime dahil olmuştur. Daha da kötüsü, geleneksel el sanatları ustaları da birer birer vefat etmiştir. Geleneksel el sanatları, toplumda unutulmaya ve hatta kaybolmaya yüz tutmuştur.

Yeni yüzyıla girerken, Shaanxi geleneksel el sanatları “Çin Soyut Kültürel Miras Listesi”ne seçilerek koruma altına alınmıştır. Nisan 2006’da, Shaanxi ili Çin Soyut Kültürel Miras Listesi’ne başvuruda bulunmuştur. Bunun yanında, “Shaanxi Soyut Kültürel Miraslarının Varislerinin Onaylanması ve Yönetimi İçin Geçici Önlemler” yayınlanmıştır. Aynı yıl, hem soyut kültürel mirasları koruma komitesi, hem de soyut kültürel miras koruma merkezi kurulmuştur. Şu ana dek 31 ulusal varis ve 113 proje dahilinde sekiz sanatsal çeşidi içine alan 167 il çapında varis seçilmiştir. Ek olarak, varislere sertifikalar, teşvikler verilerek, çırak alarak ve üstün işlerini sergileyerek destek verilip korunmaları sağlanacaktır.

Bu kuruluşların kurulması ve tedbirlerin alınması Shaanxi’nin geleneksel el sanatlarının daha iyi korunmasını garantileyecektir. Çeşitli departman ve alanların işbirliği ile geliştirilen belge araştırma, saha çalışmaları, toplama ve sınıflandırma, sergileme ve sesli-görsel belge üretimi iyi niyetli bir geleneksel el sanatları koruma ekosistemi oluşturarak Shaanxi’nin geleneksel el sanatlarının korunması için eksiksiz bir kültürel atmosfer oluşturmaktadır. Shaanxi’de 2006 senesinden bu yana, “İller Arası Soyut Kültürel Miras Koruma Gelişim Fuarı”, “Shaanxi El Sanatları Ustası Unvanı Kazanma ve Usta İşleri Sergisi" ve “İlk Shaanxi Soyut Kültürel Miras Koruma Zirvesi” dahil birçok konferans düzenlenmiştir. Ek olarak, “Resimli Birinci Shaanxi Soyut Kültürel Miras Listesi”, “Shaanxi Ulusal Halk Sanatları Serisi – Heykel Sayısı”, “Shaanxi Halk Tahta Oyma Sanatından Seçmeler” ve bunlara benzer bir dizi monograf yayınlanmıştır.


Shaanxi Geleneksel El Sanatlarının Mevcut Durumu

Geleneksel kültür, inanç, bir ulusun veya bölgenin destanları veya geleneklerinin canlı bir görüntüsü olan geleneksel el sanatları, belirli bölgelerdeki halk geleneklerini hayata geçirir ve güçlü yerel ve bölgesel özelliklerin insanların duygusal kimlik ve ait olma duygularını canlandırmasından dolayı insanoğlu için ruhani bir barınak olma görevi görür. Ekonomik küreselleşme ve modernleşme ile beraber, endüstriyel uygarlık, ayrıca kapital ve teknoloji hızlı bir şekilde gelişmiştir. Bu arada, insanların düşünce kavramları ve yaşam stilleri de büyük oranda değişikliğe uğramıştır. Kırsal kesimden doğan Shaanxi geleneksel el sanatları yavaş yavaş onu meydana getiren sosyal kaynağını kaybetmektedir. Shaanxi geleneksel el sanatları, pazar ekonomisi döneminin gelmesi ile hayatta kalmak, iletişim teknolojilerinin hızlı gelişimi ve modern yaşam biçimi ve estetik teorinin getirdiği büyük değişikliklere maruz kalan tüketim kültürünün içinde gelişmek arasında seçim yapmak zorunda kalacaktır.

Modern yaşamda geleneksel el sanatlarını nasıl kabul edip tüketeceğiz? Shaanxi geleneksel el sanatları, canlılığını, estetik etkilerini modern şehir ve köy yaşantısı içinde nasıl koruyacak? Shaanxi geleneksel el sanatları, sanatçıların pazar ekonomisinde birer servet edinmeleri için bir temel oluşturabilir mi? Cevabımız olumlu. Son bir kaç senedir, Shaanxi ve Xi’an, insani etkilerin küreselleştirilmesi yönünde stratejiler geliştirilmesi için adımlar atmaktadır. Kültürel bir ilin kültürel kaynaklarını geliştirmek, ilgili departmanların önceliği olmuştur. Pazar ekonomisi ve modern yaşam tarzlarının Shaanxi geleneksel el sanatlarının gelişimini büyük ölçüde etkilediğini göz ardı edemeyiz. Xi’an şehrinin yeniden inşa edilmesi esnasında, şehir merkezindeki geleneksel kültür bölgesi korunmuş ve görselliğe hitap eden noktalarından faydalanılmıştır. Örneğin, meşhur Shuyuan Geçidi ve Müslüman Sokağı, yerli ve yabancı ziyaretçiler için olağan üstü manzaralar sunan noktalardır.

Xi’an Qujiang Nehri, ulusal kültür endüstrisinin sergilendiği bir üs olarak Shaanxi geleneksel el sanatlarının gelişimine ilişkin uluslararası bir vizyona sahiptir. “Tang Hanedanı El Sanatları Atölyesi”, Big Wild Goose Pagoda Meydanı’nda Shaanxi geleneksel el sanatları ustalarının gösterileri ile birden fazla sefer düzenlenmiştir. Yeni inşa edilen Tang Paradise ve Quijang Nehri Parkı’nda el sanatları köyü oluşturulmuştur. El sanatları üreticileri ve şirketler, ürünlerin satış ve üretim birimleri, sergi, satış ve manzaranın birleşimi ile bir araya getirilmiştir.

Shaanxi geleneksel el sanatları, uluslararası kültürel alış verişin tesis edilmesi sayesinde, diğer ülkelerle kültür ve sanat alış verişi yapılması ve ayrıca el sanatları konusunda diyalog ve işbirliğinin teşvik edilmesi amacı ile yurt dışında düzenlenen Çin Kültür Haftası’na katılımları etkin bir şekilde organize edilmiştir.
Hükümet girdilerinin artması ile özel fonlar da yatırımlarını artırmaktadır. Bunların önderliğini ileri dönük kültürel görüşe sahip olan iki özel kuruluş yapmaktadır. Bu kuruluşlar İpek Yolu’nun başlangıcındaki “Tang Hanedanı’nın Batı Fuarı”nı yaratıcı bir şekilde yenilemiş ve “Shaanxi Gelenek Müzesi”ni kurmuşlardır. Bütün bu tedbirler, insanların Shaanxi geleneksel el sanatları hakkında duyarlılıklarını ve sorumluluk bilinçlerini artıracaktır.

Her sene, Shaanxi hükümetinin her seviyesi, farklı yörelerin kültürel avantajlarını birleştirerek el sanatlarının ağırlıkta olduğu sanat festivalleri düzenlemektedir. Festivaller yeni bir ekonomik şekle bürünerek şehir ve kırsal kesimdeki hayat arasındaki farkı azaltan ve geleneksel el sanatlarındaki üretkenliği artıran yeni bir endüstri geliştirmektedir. Yan’an’ın kağıt-kesim sektörü, Wienan’daki Yaozhou celadon seramikleri sektörü, Xianyang el yapımı tekstil sektörü, Huxian ilçesi çiftçi resim sektörü, Baoji boyalı alçı heykel sektörü ve Xi’an’ın manuel gıda işleme sektörü de dahil olmak üzere, bütün geleneksel el sanatları pazar ekonomisinde büyük gelişme göstermiştir. Yerel ekonominin gelişimine ve kaynaklarının kullanılmasına katkıda bulunmakla kalmayıp, yerel kültürlerin iletişimini ve turizmi de geliştirmektedirler.

Kültürel anlamda, Shaanxi geleneksel el sanatlarının modern yaşam içinde evrimleşmesi, aynı anda dünyaya açık ve sağduyulu bir tavırla yaklaşan modern uygarlığın etkilerinden kaynaklanmaktadır. Gelişim sadece geleneksel el sanatlarının karmaşık desenlerini ortadan kaldırmakla kalmayıp, geleneksel el sanatlarına yeni ve modern sosyal değerler katacak şekilde modern yaşam ve estetik standartlarına uygun olmayan eski şekillerini de ortadan kaldırmıştır. Uluslararası kültürel çeşitlilik açısından, bir ulusun geleneksel el sanatları, bir ulusun sanatsal yeteneklerini, zevklerini ve tarihini anlamak için tek yaklaşımdır. Bir ulusun el sanatları, geçmiş ve gelecek arasında bir köprü vazifesi gördüğünden, modern toplumlarda önemli bir rol oynamaktadır.
* İSMEK Geleneksel El Sanatları Sempozyumu Bildirisi ve Sergi Görselleri **Shaanxi Halk Edebiyatı ve Sanatı Araştırma Kurumu Direktörü; Shaanxi Toplama Derneği ve Halk Sanatı Komitesi İcra Başkanı Yardımcısı; Shaanxi Kağıt-kesim Web-sitesi Baş Editörü (www.sxpaper-cut.cn); Xi’an Kağıt-Kesim Derneği Başkanı

İSMEK El Sanatları Dergisi 8 İNDİR

Bu yazı 2707 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK