Makale

Unutulmaz Kartpostallar ve Albümler

  • #


Yazı: Deniz ÇALIŞIR *

İBB Atatürk Kitaplığı’nın önemli ve değerli arşivlerinden biri olan Görsel Arşiv, kütüphanenin koleksiyonlarında yer alan gravür, kartpostal, fotoğraf vb. görsel malzemelerden oluşuyor. Bu arşiv “Kartpostal Koleksiyonu” ve “Albüm Koleksiyonu” ve olarak iki farklı bölümde hizmet veriyor.

Atatürk Kitaplığı bağışçıları, dünyanın pek çok yerinden ziyaretleri sırasında aldıkları, uzaktaki dostlarının gönderdiği, önemli bir belge olarak gördükleri toplumsal olayların anısına basılan kartpostalları toplayarak zengin bir görsel birikimin “Kartpostal Koleksiyonu”nda bir araya gelmesine katkı sağlamışlardır. Bağışçılar arasında adet ve kalite olarak yaptığı katkı nedeniyle Talat Albayrak ismi ön plana çıkmaktadır. Yapılan araştırma ve sorgulamalar sonucunda ne yazık ki bu değerli kişi ile ilgili bir bilgi edinilememiştir. Adı yalnız kartpostalın arkasındaki bir damgada koleksiyon bağışçısı olarak yaşamaya devam etmektedir. Talat Albayrak’ın bağışının katkısı döneminin görsel panoramasının eksik parçalarının tamamlanmasında ve araştırmacıların zihinlerinde yeniden kurulmasında çok önemlidir. Atatürk Kitaplığı “Albüm Koleksiyonu”nun kataloglarını hazırlarken dosyaların içinde bulduğumuz suluboya resimler, bu resimlerin kartpostal ve gravürlerden kopyalar olması ve Talat Albayrak damgası şahsın görsel belgeye olan ilgisini bizim için biraz da olsa aydınlatmıştır. Her ne kadar resme çok yeteneği olmasa da görsel olana tutkusu hayranlık uyandıracak derecededir. Kartpostallar görsel birer belge olmanın yanı sıra, üzerlerinde gönderen ve gönderilen kişi ilgili özel koşullar ve anların yazılı izini taşıması ile sosyal tarihçiler, biyografi yazarları için önemli bir kaynaktır. Bu açıdan yeniden değerlendirildiğinde önemli bilgi ve bağlantıların ortaya çıkarılacağını düşünüyoruz.

Kartpostal Koleksiyonu’nun koleksiyon bünyesinde yer alan yaklaşık 10.000 adet kartpostal kataloglanarak tasnif edilmiş ve konu başlıkları verilerek araştırmacının hizmetine sunulmuştur.


Osmanlı’da Fotoğraf ve Fotoğrafçılık

Fotoğraf icat edildikten kısa bir süre sonra Osmanlı İmparatorluğu’na girerek Osmanlı kentlerini, gündelik hayat ve önemli olayların görsel belgelerinin kayıt edilmesinde kullanılmıştır. Ceride-i Havadis’in 17 Temmuz 1842 tarihi sayısında Mösyö Dauger’in öğrencisi Mösyö Kompa’nın geldiği ve fotoğraflar çektiği açıklanmaktadır. Fotoğraf tekniğindeki gelişmeler, iç mekanda fotoğraf çekmeye izin verir hale gelince fotoğraf stüdyoları açılmıştır. Yine Ceride-i Havadis gazetesinden öğrendiğimize göre Carlo Naya 1845 yılında bir stüdyo açmıştır. Ünlü fotoğrafçı Viçen Abdullah Rebach stüdyosunda yetişmiştir. Saray fotoğrafçılığına kadar yükselen Viçen, Hovsep ve Kevork kardeşler, Abdullah Fréres adı altında yeni bir stüdyo açmıştır. Bunlara ek olarak Berggren, Kargopoulo, Andromenos, Seabah and Joaillier gibi pek çok sayıda stüdyoyu sayabiliriz. Fotoğrafçılık mesleğine azınlıklar rağbet gösterirken İstanbul’un ilk Türk fotoğraf stüdyosu Rezna Bahaeddin Bediz tarafından 1910 yılında kurulur. Fotoğrafçılığın Anadolu topraklarında yaygınlaşmasında fotoğrafın gerçeği kayıt ve belge değerini gören II. Abdulhamit’in rolü büyüktür. Osmanlı topraklarında görevlendirdiği fotoğrafçılar coğrafyayı, kentleri, insanları, hayvanları, bitkileri, gemileri, fabrikaları vs. görsel kayıt altına almışlardır. Cumhuriyet döneminde Othmar Pferschy yeni cumhuriyeti tanıtıcı kitaplarda kullanılmak üzere fotoğraflar çekmiştir. Bu dönem içinde Sebahattin Giz’i de anmak gerekir. Osmanlı ve genç cumhuriyetin görsel konstrüksiyonunu hafızalarımızda yeniden kurmamıza büyük katkıları olan bu sanatçılar gerek fotoğrafları gerek sonradan basılan kartpostallarda kullanılan görselleri ile Atatürk Kitaplığı Koleksiyonu’nda yer almaktadırlar.

Kartpostallar

1891 yılında iletişim aracı olan kartpostaların ön yüzüne fotoğraf basılarak resimli kartpostallar “Cartes Postales Illustées” ortaya çıktı. Osmanlı İmparatorluğu’nda kartpostal yayıncılığına 1890- 1915 Grand Rue de Pera (Beyoğlu)’nda açtığı dükkanında M. Fruchtermann öncülük etmiştir. J. Ludwingsohn, Sarrafian Kardeşler, Römmler-Jonas, A. Zellich Fils, Au Bon Marché ve Papantoine İstanbul’daki diğer kartpostal yayıncılarıdır. Konya’da kartpostal yayıncılığı yapan Solakian Anadolu kartpostal yayıncılığının önemli temsilcisidir. Bu dönemde kent görünümleri, anıtlar, cami ve binaların fotoğrafları, önemli şahısların portreleri, önemli olayların fotoğrafları (İlk Meclis-i Mebusan’ın açılışı, Kılıç alayı, Cuma selamlığı, İdam görünümleri, Yeşilköy Ayastafanos anıtının yıkılması vs.), hatıra kartpostalları (II. Meşrutiyet), sosyal hayata ait görünümler, meslekler, stüdyoda düzenlenen daha çok çeşitli ırklara ait insan ve giysi fotoğrafları belli başlı konular olarak sayılabilir. Osmanlı İmparatorluğu’nun çok kimlikliliği ve renkliliği kartpostal yayıncılarının da dikkatini çekerek belgelenmiştir.


Kitaplığın Albüm Koleksiyonu

Atatürk Kitaplığı “Albüm Koleksiyonu” ise daha geniş bir yelpazede seyahatnameler, nadir baskı kitaplar ve albümlerin içinde yer alan gravür, fotoğraf ve kartpostal gibi görsel malzemeden oluşmaktadır. “Albüm Kolekisyonu”nda kayıtlı malzeme kütüphanenin tüm koleksiyonları taranarak belli kriterler doğrultusunda yapılan seçim ile belirlenmiştir. Araştırmacıların öncelikle dikkatini çekeceğini düşündüğümüz, yaşadığımız coğrafyayı içine alan, Osmanlı ile ilişkili ve çok eski tarihli nadir örnekler özellikle tercih edilmiştir. 15.775. adet görsel kartpostal koleksiyonu ile ortak sistem doğrultusunda kataloglanarak tasnif edilmiş, konu başlıkları ve detaylı anahtar sözcükler verilerek araştırmacıların hizmetine sunulmuştur. Atatürk Kitaplığı yaklaşık 25.000 arşivlenmiş görsel malzeme ve bu malzemenin çeşitliliği ile oldukça önemli bir birikime sahiptir.

Kitaplığın sahip olduğu zengin görsel birikim, koleksiyonlarda yer alan nadir örnekler ile tanıtılmaya çalışılacaktır. Görsel malzemenin yoğun olarak kullanıldığı kitaplar özellikle seyahatnamelerdir.

Gezginler gittikleri yerlerin doğal doku, şehir, kıyafet, yaşam biçimi gelenek ve göreneklerini yazı ile ifade etmenin yanı sıra kendileri veya yanlarında götürdükleri sanatçılara resimlerini yaptırmakta, bu desenler gravür ustaları tarafından kazınmakta, baskıcılar tarafından çoğaltılmaktadır. Bir gravürün altında bazen 3-4 ismin yer alması bu kolektif çalışma ile ilgilidir. Gravürlerdeki görüntüler sanatsal değerlerinin yanı sıra nesnel bir belge olarak önem taşısa da; bazen ön yargılı ya da eksik bilgilendirilmiş sanatçının zihnindeki zahirî görüntüyü bize sunmaktadır.

Nadir yazma eserlerde gravürün 15. yy’dan itibaren kullanılmaya başlandığını görüyoruz. İlk olarak ahşap baskı gravürler, daha sonra bakır üzerine kazınarak yapılmıştır. 19. yy’da çelik’in gravürde kullanılması kazıma kalıpların baskı sayısının artmasına neden olmuştur. Çünkü, kalıp ne kadar uzun sürede yıpranırsa o kadar çok baskı yapılabilmektedir. 19. yy’da İstanbul’u görüntüleyen Allom ve Bartlett’in gravürlerinin hala orjinallerinin bu kadar çok bulunma nedeni de çelik üzerine kazıma olmasıdır. 18. sonunda keşfedilen taş üzerine yapılan kazıma tekniği litograf olarak adlandırılmaktadır. Bu teknikte taşın dokusu nedeni ile kağıt üzerine yapılan baskıda daha serbest ve soft görünümler elde etmeniz mümkün olmaktadır. Mezzotint tekniği ton ve yarım tonları daha kullanarak ışık-gölge ve dokuyu daha başarılı ifade edebilmenize yardımcı olmaktadır. Teknik olarak zor olmamasına rağmen iyi kalitede baskı almak zordur. 1760’larda Fransa’da ilk olarak kullanılan akuatint baskılarda daha net ve parlak bir etki elde edilebilmektedir.

Jean-Baptiste van Mour, Cornelis de Bruyn, J.B. Hilaire, Antoine Ignace Melling, Eugene Flandin, Thomas Allom, William Bartlett, Gaspare Fossati, Louis-François Cassas, Joseph Schranz, Amadeo Pireziosi gibi sanatçıların gravürleri, Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda yer almaktadır.

“Albüm Koleksiyonu”na kaydı yapılan en erken tarihli seyahatname; 1650 tarihli “Histoire des Turcs” isimli 2 ciltlik kitaptır. Bu kitapta önlü Bizanslı tarihçisi Chalcondyle’in yazıları vardır. Kitabın görseller arasında Osman’dan başlayarak I. İbrahim’e kadar olan Osmanlı sultanlarının portreleri, yeniçeriler, dervişler ve İstanbul’un bir görünümü yer almaktadır.

İngiliz gezgin George Sandys’in “A relation of a Journey Begun An: Dom: 1610, Foure Bookes, Containing a Description of the Turkish Empire, of Egypt, of the Holy Land, of the remote parts of Italy, and Islands adjoyning” isimli seyahatnamesi erken tarihli örneklerden biridir. Sandys 1610 yılında Fransa, İtalya, Venedik, İstanbul oradan Mısır, Sina Dağı, Filistin, Kıbrıs, Sicilya, Napoli ve Roma’ya yaptığı seyahat sonucunda hazırladığı kitabını ilk olarak 1621 yılında bastırır. Bu kitap 1621’deki ilk basımından sonra 17. yy.’da pek çok kere yeniden basılmıştır. Atatürk Kitaplığı’ndaki nüsha Philip Chetwin basımevinin 1670 tarihli yeni basımıdır Seyahatnamenin içinde görseller Osmanlı imparatorluğu ve İtalya’yı gösteren haritalar ile başlamakta İstanbul, Mısır, Filistin, kutsal topraklar, Malta ve İtalya betimlemeleri ile devam etmektedir.

Grelot, “Relation nouvelle d’un voyage de Constantinople”in 1680 tarihli ilk baskısı oldukça önemlidir. Greolt Ayasofya, Sultan Ahmet ve Süleymaniye’nin detaylı planlarını da çizen ilk kişidir. İstanbul anıtlarının görünümlerine kitabında yer vermiştir.

Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda Cornelis de Bruyn’un Osmanlı İmparatorluğu’na yaptığı seyahatin 1698 tarihli Flemenkce baskısı ve 1702 tarihli İngilizce baskısı yer almaktadır. Ressam ve seyyah Bruyn 1674 yılında Hollanda’dan İtalya’ya gitmek için ayrılır. Oradan İzmir’e geçerek Osmanlı topraklarında seyahat eder. Panoramik kent görünümleri oldukça başarılıdır.
Atatürk Kitaplığı’nda 18. yy’da hazırlanan pek çok sayıda albüm vardır. Bunlardan birkaç önemli örneğe değinirsek: Tournefort, 1718 tarihli seyahatinde “A voyage into the Levant, vol.I” Ege adalarından başlayan seyahatinde Trabzon, Sinop, Tokat, Ankara, Tiflis vs. ziyaret ederek kent ve insan tasvirlerine yer vermiştir.

Perry’nin 1743 tarihli “A view of the levant: particularly of Constantinople, Syria, Egypt and Greece” isimli seyahatnamesi 1730 yılındaki Yeniçeri ayaklanması ile ilgili önemli bir görseli de içerir, Patrona Halil’in portesi. Mısır ile ilgili zengin bir kaynaktır.

Guer, ilk cildi 1746 ikinci cildi 1747 tarihli “Moeurs et usages des Turcs, leur religion, leur gouvernement civil, militaire, et politique, avec un abregé de l’histoire Ottomane, ouvrage enrichi de figures, entailles douce” isimli seyahatnamesinde gündelik hayat ve Osmanlı’dan çeşitli mesleklere, giysiler ve karakteristik portrelere öncelik vermiştir.

Choiseul-Gouffier Voyage pittoresque de la Grèce (1782) in 1776 yılında ressam J.B. Hilaire ile birlikte yaptıkları Ege adaları ve ana kara gezilerinden oluşmaktadır. 1784 yılında İstanbul Büyük elçiliğine getirilen Choiseul-Gouffier 1792 yılına kadar görevine devam etmiştir. Seyahatnamenin ikinci cildi ölümünden sonra 1822 yılında iki ayrı bölüm olarak basıldı.

Diğer önemli bir eser de D’Ohsson’un 1787 tarihli “Tableau général de l’Empire Othoman, divisé en deux parties, dont l’une comprend la l’égislation Mahométane; l’autre, l’histoire de l’Empire Othoman” isimli seyahatnamesidir.

Atatürk Kitaplığı’nda 19. yy.’da hazırlana pek çok sayıda albüm vardır. Bunlardan birkaç önemli örneğe değinirsek:

Olivier, Atlas pour servir au voyage dans l’Empire Othoman l’Égypte et la Perse, fait par ordre du gouvernement, pendant les six premieres années de la république, 1801-7, seyahatnamenin içinde Ege adaları ile ilgili özel görseller yer almaktadır. 1792’de İran’a görevlendirilen Olivier Fransa tarafından 1795 yılına kadar çeşitli nedenlerle İran’a gidememiş, Ege adaları, İstanbul ve Mısır’a seyahatler yapmıştır. Albüm harita, plan, giyisi, hayvanlar ve bitkiler hakkında bilgi ve görsel içermektedir.

Forbin’in 1819 tarihli “Voyage dans le Levant en 1817-1818” albümü Louvre Müzesi için eser satın almak üzere çıktığı yolculuğun görsel hikayesidir. Milos adasından başlar, Atina, İstanbul, Efes, Suriye, Filistin ve Mısır’a uzanır.

19. yy’dan diğer iki örnek ise Allom ve Bartlett’in gravürlerinin kullanıldığı Miss Julia Pardoe ve Walsh’ın kitaplarıdır.

Kütüphane koleksiyonlarında yer alan tüm bu görsel malzeme araştırmacıların titiz ve gerçek ilgileri ile görsel tarihi yazımına oldukça önemli katkılar sağlamaktadır.


KAYNAKÇA

Arslan, Nejla Gravür ve Seyahatnamelede İstanbul (18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl) İstanbul, Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Dairesi Başkanlığı Yayınları no ; 9, 1992.

Eken, Ahmet, Kartopstallarda İstanbul, İstanbul, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Dairesi Başkanlığı Yayınları no ; 10 , 1992

* Dr., İ.T.Ü. Mimarlık Fakültesi, İç Mimarlık Bölümü.

İSMEK El Sanatları Dergisi 4 İNDİR

Bu yazı 1013 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK