Kağıt

Kitapların Reviri Restorasyon Atölyesi

  • #


Yazı: Nergis ULU *

“Bu Kitap Adam Olur mu?”, “Bu Gazete Kurtulur mu?”, “Bu Fermanı Onarmak Mümkün mü?”, “Bu Harita Düzelir mi?”, “Kağıt Çok Yıpranmış Ama?” sorularının muhatabıdır kağıt restoratörleri… Atatürk Kitaplığı restoratörleri de dünyanın en zengin arşivi için bu soruların yanıtı oluyorlar ve bir doktor edasıyla hummalı bir çalışma yürütüyorlar. Yüzyılları bize kazandıran ustalara “Ellerinize Sağlık!” diyoruz…

Dünya çapında çok zengin bir arşivi bünyesinden barındıran Atatürk Kitaplığı’nın Restorasyon Atölyesi’nin kuruluşunu ve faaliyetlerini kağıt restoratörü Nergis Ulu’dan anlatmasını rica ettik. Ulu’nun cümleleriyle kitaplığın reviri atölye, doktorları ve tedavi yöntemleri…

“Kütüphane ve arşiv koleksiyonların temel unsuru olan kağıt; fiziksel, kimyasal, biyolojik etkenlerin dışında hatalı kullanım, yanlış depolama, doğal afetler vs. sebeplerle birlikte zaman aşımına da uğrayarak tahribata uğramaktadır.

Ülkemizde Osmanlı’dan kalma zengin bir kağıt arşivi olmasına rağmen; öncelikli olarak kitapların dış görüntüsü daha mı önemliydi? Nedeni bilinmez ama fazla önem verilerek, kütüphane ve arşivlerin hemen hemen hepsinde bir cilt atölyesi oluşturulmuş, kağıdın sağlığını koruma bilinci zamanla oluşarak bu konuya yönelik çalışmalara daha sonraları başlanmış ve günümüzde kağıt restorasyonu ve konservasyonu atölyesi her arşiv ve kütüphane de neredeyse zorunlu hale gelmiştir.

Atatürk Kitaplığı’nda da başlangıçta bir birim olarak düşünülmeyen kağıt restorasyonu çalışmalarına 1990 yılında başlanmıştır. Bu yıllarda kütüphanenin orta katında bulunan bir bölümde (bugün Teknik Hizmetler Bölümü) ve Cilt Atölyesi’nin bir bölümünde yapılan çalışmalar yeterli olmayan teknik donanım ve sınırlı malzemeyle üç personel tarafından yapılmaktaydı.

Geçen yıllarda Kağıt Restorasyonu çalışmalarının yetersiz olduğu düşünülerek kütüphanenin alt katında Cilt Atölyesi’nin karşısında bulunan Yemekhane Bölümü iptal edilmiş ve diğer bölümlerde çalışan personel buraya nakledilmiştir. Restorasyon faaliyeti burada devam ederken, 1995 yılında değişen yerel yönetimle birlikte atölyenin gelişmesi yönünde çalışmalar hızlanmış dört yeni personel işe alınmış; kağıt restorasyonuna uygun olan malzeme ve araç-gereç yurt dışından ithal edilmiştir.

Kitaplık koleksiyonumuza kısaca değinirsek; 10.000’e yakın harita, kartpostal, gravür, albüm, atlas, hat, ferman ve berat; ayrıca 4.500 civarında yazma eser bulunmaktadır. Bunun yanında Atatürk Kitaplığı 26.000 cildi aşan gazete ve dergi koleksiyonuyla Türkiye’nin sayılı kütüphanelerinden birisidir.
Kitaplığımız koleksiyonunun büyük bölümünü oluşturan, sürekli kullanımda olan ve gerek ebatlarının büyüklüğü gerekse kağıdın kalitesizliğinden kaynaklanan sebeplerle gazete ve dergiler diğer arşiv materyallerine göre daha fazla yıpranmaktadır.

En yaygın olan gazete restorasyonu tekniği “Sandviç Tekniği” denilen, gazetenin orijinal kağıdına uygun nitelikli, yazıların okunmasına engel olmayacak şekilde alt ve üst yüzeyine kağıt geçirilmesi tekniğidir. Bizim de başlangıçta Hutbak Kağıdı (bir çeşit pelür kağıdı) ile yaptığımız gazete restorasyonu hem fazla zaman alması hem de yeterli sağlamlıkta olmaması sebebiyle bu tekniğe uygun restorasyon çalışmaları hususunda araştırmalar yapılmaya başlanmıştır.

Araştırmaların sonucunda dünyada hemen hemen bütün arşiv ve kütüphanelerde kullanılan “Lamination Machine” Türkiye’de ilk defa Atatürk Kitaplığı Kağıt Restorasyonu Atölyesi’ne 1997 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından satın alınmış ve o tarihten itibaren kullanılmaya başlanmıştır.

Makinenin kısaca işleyişine değinirsek; bu makinede kullanılan kağıt yalnızca makine için özel üretilmiş olup, iç tarafı ısıyla yapışma özelliğinde dış tarafı mat görünümlü Japon kağıdıdır. Kağıt istenilen ölçülere göre özel üretilmekte olup, gazetenin ebatlarına uygun olan ve tercih ettiğimiz ölçü 200x70 cm.’dir. Makinenin üst ve alt kısmında bulunan demir aparatlara laminasyon kağıdı yerleştirilir ve makine yeterli ısıya ulaştıktan sonra makinenin orta yüzeyinde bulunan tezgaha temizlenmiş, asidinden arındırılmış, gazete sayfası yerleştirilir, ruloların iç tarafında bulunan yapışkan yüzey ısıyla gazetenin alt ve üst yüzüne yapışarak makinenin arkasında bulunan iki merdanenin arasından geçerek alt ve üst yüzeyi kaplanmış olur. Pelür kağıdı ve iptidai şartlarda yapılan gazete restorasyonu o günlerde 20 - 30 sayfa arası iken bugün laminasyon makinesiyle bu rakam 1500 - 2000 sayfayı bulmaktadır.

Teknolojik gelişmelerin yanında atölye personelinin bilgi ve becerisini artırmak, ayrıca kütüphanede doğru arşivleme ve konservasyon yöntemlerini uygulamak amacıyla Ekim 1999 - Şubat 2000 tarihinde Uzman Restoratör Saadet Gazi’den danışmanlık ve eğitmenlik hizmeti alınmış ve bu eğitim süresi sonunda Türkiye’de ilk defa olarak “Hayata Yeniden Merhaba” isimli Kağıt Restorasyonu sergisi açılmıştır. Sergide eğitim ve danışmanlık süresince restore edilen belgelerin restorasyon aşamaları fotoğraflarıyla ve orijinal halleriyle sergilenmiştir. Sergi ilk olması sebebiyle büyük ilgi toplamıştır.

Atölye personeli konularıyla ilgili yazılmış ve basılmış kitap, makale vb.’ni sürekli olarak izlemekte ve bir arşiv oluşturmaktadır. 2004 yılında Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi’nde yapılan bir takım konservasyon çalışmaları önce atölye personeli tarafından basından takip edilmiştir. Buna müteakip zamanda personel Konya’da bulunan Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi, Mevlana Müzesi İhtisas Kütüphanesi, Yusuf Ağa Yazma Eserler Kütüphanesi ve Koyunoğlu Müzesi ve Yazma Eserler Kütüphanesi’ni ziyaret etmiş ve yazma eserlerin konservasyon çalışmalarını yerinde görerek incelemelerde bulunmuşlardır.

Atölye personeli tarafından restore edilecek eserlerin seçimi, kitaplığın bilgi-işlem, süreli yayınlar, İstanbul kitaplığı ve depo birim sorumlularıyla birlikte yapılmaktadır.

Kağıt Restorasyon Atölyesi’nde, sarf malzeme olarak her türlü kağıt materyalin restore edilmesine ve kağıdın orijinalliğine uygun renkte, ebatta ve kalınlıkta Japon Kağıdı ve geri dönüşümlü doğal yapıştırıcılar kullanılmaktadır. Bunun yanında bir takım küçük el aletleri ve araç-gereç, kimyasallar ve solventlerin yanında; ayrıca atölye personeli kağıdın sağlıklı şekilde korunması ve saklanmasına yönelik malzeme ve araç-gereci depoda kullanmaktadır. Gerekli malzemeler atölye personeli tarafından tespit edilmekte ve talepler Büyükşehir Belediyesi Satın Alma Müdürlüğü’ne bildirilerek malzemeler ihale yöntemi ile satın alınmaktadır.

İnanıyoruz ki; Atatürk Kitaplığı Kağıt Restorasyonu Atölyesi önümüzdeki yıllarda da yıpranmış ve yıpranmakta olan kağıt materyalleri hayata yeniden döndürecek ve gelecek nesillerin bu eserlerden faydalanmasına yardımcı olacaktır.”
Mayıs 2007 itibariyle, 1995 yılından beri hizmet veren Atatürk Kitaplığı Kağıt Restorasyonu Atölyesi’nin bugüne kadar 12 yıllık süreçte restore ettikleri materyal ve çalışmanın istatistiği aşağıdadır.

Eski Türkçe Gazete Restorasyonu, 186.327 sayfa

Eski Türkçe Dergi Restorasyonu, 34.329 sayfa

Yazma Eser Restorasyonu, 8774 yaprak

Taşbaskı Kitap Restorasyonu, 5303 sayfa

Kuran-Kerim Restorasyonu, 601 sayfa

Matbu Kitap Restorasyonu, 25.229 sayfa

Ferman ve Berat Restorasyonu, 62 adet

Plan Restorasyonu, 939 adet

Gravür Restorasyonu, 86 adet

Ahşap ve Kağıt Hat Restorasyonu, 206 adet

Evrak Restorasyonu, 970 adet

Harita Restorasyonu, 1950 adet

Yazma Kitap Temizliği, 171 adet

Türkçe Gazete Restorasyonu, 2492 sayfa

Fotoğraf Restorasyonu, 16 adet

Albüm Restorasyonu , 41 sayfa

Yabancı Dil Gazete Restorasyonu, 2135 sayfa

Defter (Nüfus kayıt, gelen-giden evrak vs.) , 894 sayfa

Genel Toplam

270.525 sayfa / adet

* Kağıt Restoratörü; Atatürk Kitaplığı



İSMEK El Sanatları Dergisi 4 İNDİR

Bu yazı 1697 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK