Makale

Türk ve İslam Sanatlarının Nadide Örnekleri

  • #


Yazı: Hüseyin TÜRKMEN *

Geleneksel Türk ve İslam sanatları arasında kitap sanatları büyük pay sahibidir. Bunların başında da cilt, hat, tezhib ve minyatür sanatları gelir. İBB Atatürk Kitaplığı'nda bu sanatlara ilişkin pek çok eser bulunuyor. Bu yazıda Geleneksel Türk ve İslam Eserleri üzerine araştırma ve uygulama çalışmaları yapanlar için İBB Atatürk Kitaplığı'ndaki eserlerin önemi konusunda fikir verecek örneklere yer veriliyor.

Bir kütüphaneyi dünyadaki ve bir ülkedeki diğer kütüphaneler arasında öne çıkaran özelliklerden birisi koleksiyonunun güncelliği diğeri ise tarihselliğidir. Kütüphane koleksiyonunun güncelliği, araştırmacıların araştırma konularındaki yenilik ve gelişmeleri takip edebilmeleri için çok büyük önem taşımaktadır. Araştırmacıların, araştırma konularıyla ilgili gelişme ve dönüşümü takip edebilmeleri ise, konunun tarihi kökenleri hakkında bilgiler veren tarihsel kaynakların incelenmesi ile mümkündür. İşte Atatürk Kitaplığı koleksiyonu bu iki özelliği bir arada yürüten ender kütüphanelerimizin başında gelmektedir.

Atatürk Kitaplığı’nda gayet zengin bir yazma ve basma kitap, dergi, gazete, salname (yıllık), takvim, harita, atlas, albüm, kartpostal, arşiv belgeleri ve özel bir müzik notası koleksiyonu vardır. Atatürk Kitaplığı’nın bu kıymetli dermesi edebiyat, tarih ve şehir tarihi üzerine araştırma yapanlar tarafından sıkça kullanılmaktadır. Ancak Türk ve İslam Sanatları araştırmacıları ve uygulayıcıları tarafından pek fazla kullanılmamaktadır. Öyle ki son 10 yılda Türk ve İslam Sanatları konularında yapılan araştırmada bulunan araştırmacı ve sanatkâr sayısı yılda iki-üç kişiyi geçmemiştir. İşte bu yüzden yazımızda, Atatürk Kitaplığı’nın sadece edebiyat ve tarih araştırmacıları için değil aynı zamanda Geleneksel Türk-İslam Sanat tarihçileri ve uygulayıcıları için de büyük önem taşıdığı örnekler ile ortaya konulmaya çalışılacaktır.

Geleneksel Türk ve İslam sanatları arasında kitap sanatları büyük pay sahibidir. Kitap sanatları başında ise Cilt, Hat, Tezhib ve Minyatür sanatı gelmektedir. Atatürk Kitaplığı’ndaki söz konusu bu sanatlara ilişkin pek çok eser bulunmaktadır. Bu eserlerin tanıtılmasına yönelik birçok sergi düzenlenmiştir. Bu sergiler arasında Atatürk Kitaplığı Türkçe Yazma Divanlar Sergisi (19 Eylül-29 Eylül 1988), Atatürk Kitaplığı Türkçe Yazma Mesneviler Sergisi (7 Mayıs- 18 Mayıs 1990), Hüsn-i Hat I (20 Mayıs-6 Haziran 1997), Hüsni Hat II (18 Mayıs-3 Haziran 1998), Vakıfnameler Sergisi (1-12 Aralık 1997), Yazma Kur’an-ı Kerimler Sergisi (12-23 Ocak 1998) öne çıkmaktadır. Ancak söz konusu bu sergiler çok dar bir çevre tarafından izlenmiştir.

Bu yazıda Atatürk Kitaplığı’nın Geleneksel Türk ve İslam Eserleri üzerine araştırma ve uygulama çalışmaları yapanlar için önem ve değeri konusunda fikir verecek örneklere yer verilecektir.

Atatürk Kitaplığı’ndaki Muallim Cevdet Koleksiyonu K. 575 numarada kayıtlı yazma eser, hat sanatının bütün güzelliklerini bir arada sunan orijinal bir eserdir. Gerek içindeki hat sanatı ile ilgili risaleleri gerekse hat sanatının inceliklerini ortaya koyan örnekleri ile sahasının en nadidelerindendir.
Bu eserde hat sanatı ile ilgili şu 8 risale bulunmaktadır:
  1. Hattın fevaidi ve envaı (1-20 yk.),
  2. Hat icazetname örnekleri ve duası (21-27 yk.),
  3. Mizanü’l-hat ala vazi’l-ustadi’s-selef (29-45 yk.),
  4. Risale-i hendesetü’l-hat (46-62 yk.),
  5. Risale-i kitabiye Gülzar-ı savab / Nefeszade İbrahim Efendi (64- 100 yk.),
  6. Hutut-i kadime örnekleri, Şekl-i hat (101-106 yk.),
  7. Muhtasar silsile-i hattatin / Kebecizade Mehmed Vasfi (108-113 yk.),
  8. Mufassal silsile-i hattatin (114-120 yk.)
Hat sanatının müstesna örnekleri arasında murakkalar önemli bir yere sahiptir. Bunların güzel örneklerden birisi de Belediye Yazmaları koleksiyonundaki İbrahim Enverî’nin 1205 H./1790 M. Tarihli murakkaasıdır.

Hat sanatının zirve ürünleri arasında hat levhaları müstesna bir yer tutmaktadır. Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü koleksiyonundaki hat levhaları müstakil bir çalışmaya konu teşkil edecek kadar geniş ve zengindir. Bu zenginlik iki sergiye konu olmuştur. Ancak, Atatürk Kitaplığı’ndaki hat levhaları koleksiyonu iki sergi ile sınırlandırılamayacak derecede çok olup önümüzdeki yayın döneminde bu zenginliğin kültür ve sanatseverlerin hizmetine sunulması planlanmaktadır. Bu koleksiyonda pek çok hattatın imzasına rastlanmaktadır. Kazasker Mustafa İzzet, Hamid Aytaç, Macid Aryal, İsmail Hakkı Altunbezer bunlardan ilk akla gelenleridir.

Bir mecmua veya kitabın yapraklarının dağılmadan ve sırası bozulmadan bir arada tutabilmek için yapılan koruyucu kapağa “Cilt” denilmektedir. Türk-İslam kültüründe kitaba ve yazıya verilen değere paralel olarak ciltçilik sanatı da zirve yapan sanatların başında gelmektedir. Türkiye ve dünya kütüphanelerinde bu sanatın zirve örnekleri arasında pek çok Türk-İslam cilt numuneleri bulunmaktadır. Atatürk Kitaplığı’nda da bunlardan pek çok numune bulunmaktadır. Bunlar arasında 2 numaralı Kabe örtüsü kaplı yazma Kur’an, ahşap oyma gül desenli İstanbul Fotoğraf Albümü ile bu sanatın günümüzdeki önemli ustalarından Gürcan Mavili tarafından numune olarak yapılan ciltler öne çıkmaktadır.
Minyatür, el yazması kitapları süslemek için sulu boya ile yapılan resimler hakkında kullanılan bir tabirdir. Metni açıklamak amacıyla kullanılan İslam minyatür sanatında, kutsal yerlerin ayrıntılı tasvirleri önemli yer tutmaktadır. Esas olarak hac ibadetinin yerine getirilmesi ile ilgili olarak gelişen bu gelenekte özellikle Mekke ve civarlarındaki kutsal mekânlar resimlenmiştir. Bu geleneğin en güzel örneklerine Delailü’l- Hayrat ile diğer günlük dua ve zikir kitaplarında rastlanmaktadır. Atatürk Kitaplığı’nda da, Osmanlı minyatür sanatını zirve örnekleri arasında Delailü’l-Hayrat mecmuaları öne çıkmaktadır. 2006 yılında satın alınan Delailü’l-Hayrat mecmuasındaki Mekke ve Medine tasvirli minyatürler bu sahanın en güzel örneklerinin başında gelmektedir.

Yazma kitapların, hüsn-i hat murakkalarının kenarlarını boya ve yaldızlı süslemelerle tezyin etme işine “Tezhib” denilmektedir. Tezhib aynı zamanda, hüsn-i hat ve cilt gibi diğer eski kitapçılık sanatlarımızı tamamlayan, onlara ahenk ve güzellik kazandıran, bu sanatlarla birlikte kitaba nakış ve renk harmonisi katan bir Türk-İslam sanatıdır.

Tezhib sanatının en güzel örnekleri arasında Kur’an-ı Kerimlerin zahriye sayfalarının ayrı bir yeri vardır. Atatürk Kitaplığındaki yazma Kur’an-ı Kerimlerde de bu geleneğin izlerini sürmek mümkündür. Bu nüshalar arasında Belediye Koleksiyonundaki B.4 numaralı nüsha ile Yazma Kur’an 57 numaralı nüsha öne çıkmaktadır. Bu iki nüsha gerek zahriyelerindeki, sure başlıklarındaki ve ketebe kayıtlarındaki tezhibleri gerekse hizib güllerindeki tezhibleriyle göz kamaştırmaktadır.

Edebî eserlerin serlevhaları ile fasıl başlıklarında pek çok güzel tezhib örneklerine rastlamak mümkündür. Atatürk Kitaplığı’ndaki Babür Şah’ın Türkçe Divanı (Muallim Cevdet Yazmaları K.332), Sadi Şirazi’nin “Bostan”ı (Muallim Cevdet Yazmaları K.161), Yusuf Sinan Germiyeni’nin Hüsrev ve Şirin isimli eseri (Muallim Cevdet Yazmaları K.3) ile Ali b. Ebi Talib’in satır altı Türkçe tercümeli “Mie kelime”si (Muallim Cevdet Yazmaları K.53) bu örneklerden bazılarıdır.
Hat tabloları ve levhalarında da pek çok tezhib örneklerine rastlanmaktadır. Yukarıda belirtildiği üzere Atatürk Kitaplığı’nda pek çok hat şaheseri bulunmaktadır. Bunların bir kısmı basit bir kısmı ise nefis tezhiblidir. Bunlardan bazıları şunlardır: Hamid Aytaç’ın Celi-Talik hattı ile Osmanlı Padişahı II. Selim’e ait bir beyti, Macid Aryal’in 1952 tarihli Muhakkak Besmele-i Şerifi ve Kazasker Mustafa İzzet’in Celi Sülüs istifli lafza-i celal ve ehlibeyt kompozisyonu.

Tezhib sanatının eser verdiği bir diğer alan ise padişah tuğralarıdır. Vezir-i Azam Kemankeş Mustafa Paşa’ye verilmiş1049 H. tarihli mülkname beratı ile “Kavanin ve nizamat mecmuası” serlevhasındaki tuğralar, Atatürk Kitaplığı’ndaki müzehheb tuğralardan sadece ikisidir. Atatürk Kitaplığı’nda bu iki örneğin dışında da pek müzehheb tuğra bulunmaktadır.

Yukarıda anlatılanlar ve işaret edilen örnekler denizden bir katre misali olup Atatürk Kitaplığı’nda Türk-İslam sanatlarına ait daha pek çok örnek bulunmaktadır. Bunlar değerli sanat tarihi araştırmacılarının ilgilerini ve elleri öpülesi sanatkârlarımızın himmetlerini beklemektedir.

* Atatürk Kitaplığı Nadir Eserler Kütüphanecisi

İSMEK El Sanatları Dergisi 4 İNDİR

Bu yazı 719 kez görüntülenmiştir

Twitter'da Paylaş Facebook'ta Paylaş
logo title
  • İSMEK El Sanatları Dergisi
    İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin
    bir kültür hizmetidir.

İSMEK